Peru kamachiyqa estadomanta lluqsisqa kamachiykunata, administrativu akllaykunata, corte ruraykunata hinaspa kamachiywan sasa acuerdo nisqakunata chaskin. Llamk’ay kamachiyqa empleoyta, pagota, samaypaq pacha, llamk’ay cheqaspi seguridad hinaspa empleoy tukukuyninta qhawarin. Hawamanta yaykuy kamachiyqa extranjerokuna yaykuyninta, tiyasqanta, llamk’ayta, yachayta, migración estadonta hinaspa identidad qillqasqakunata kamachin. Criminal kamachiyqa huchakuna imaynam kasqanta sut’inchan hinaspa policía, fiscal hinaspa cortekunapa llamk’ayta kamachin. Rantikuq amachayqa rantikusqa kaqkunata, servicio, quejakunata, pantachiq willayta, seguridadta hinaspa mana allin trato nisqata qhawarin. Civil kamachiyqa contratokunata, allpa hinaspa wak qatiykunata, ayllu t’inkiykunata, yallinakuynin, manukuq qullqikunata hinaspa dañomanta kutichiyta qhawarin. Kikin sasachakuyqa aswan huk kamachiy suyuwan kashanman. Huk empleoy ch’aqwayqa llamk’ay ruraykunata hinaspa civil testigota munanman. Sospechasqa engañopi rantikuyqa rantikuq amachay hinaspa criminal tapukuykunata iskayta chayachinman. Migración sasachakuyqa llamk’ay derechokunata, identidad qillqasqakunata utaq administrativu ruraykunaman yaykuyta afectanman. Ima kamachiyta llamk’achinqa hechuqkunaman, runakunaman, qillqasqakunaman, hayk’a qullqi utaq daño kasqaman hinaspa autoridad nisqamanmi hap’in. Chaymanta tupaq institucionkunaqa Poder Judicial, Ministerio Público, Policía Nacional del Perú, Migraciones, Indecopi, llamk’ay autoridadkuna, notariokuna hinaspa registro público nisqakuna. Sapaq ruwayninkum kan: policíaman willayqa fiscalkuna investigacionta ruwananmanta manam rantinchu; Indecopi quejaqa llapa civil reclamo nisqata manam resolvinchu; migración ruwaytaq empleoy contrato nisqata manam rantinchu. Contratokunata, identidad qillqasqakunata, willaykunata, recibokunata, mensajekunata, informekunata hinaspa p’unchay tukukuyninkunata hukpi waqaychay, imaraykuchus paykunaqa imayna rurayta akllanapaq hinaspa reclamo amachanapaq willay kanman. Llapa runapaq willayqa manam sapa kamachiy ch’aqwayta allichayta atinqachu. Arresto, deportación sasachakuy, sinchi daño, despido, ancha qullqi chinkay, wasipi maqanakuy utaq corte willay formal nisqa kaspaqa, utqaylla allin yachayniyuq runamanta utaq kamachiq autoridadmanta yanapayta mañayta munanman.
Kamachiy Piruwpi
Piruwpi kamachiyqa llamk’ay, hawamanta yaykuy, criminal ruway, rantikuy, contrato, allpa, ayllu, hinaspa huk t’inkiykunapaq kamachiykunata churay. Hukniray kamachiy k’amiykunaqa hukniray autoridadkunata, ruraykunata, qillqasqakunata hinaspa allichaykunata llamk’achin. Ñawpaq kamachiy suyu riqsiyqa maypim willayta mask’ay, queja churay, derechota amachay utaq ch’aqwayta allichay chayta tariyta yanapan.
Tip
Piruwpi kamachiy suyu hinaspa sasachakuypa sinchi kasqanta qhaway, qallariy imaynata ruwanaykipaq akllanaykipaq. Autoridadman manaraq rimanakuyta qallarispa, imapas kasqanta hinaspa qillqasqakunata allichay; arresto, deportación sasachakuy, sinchi daño, despido, ancha qullqi chinkay, wasipi maqanakuy utaq corte willay formal nisqa kaptinqa utqaylla allin yachayniyuq runamanta yanapayta mask’ay. Huk queja utaq rurayllawan llapa t’inkisqa reclamo nisqakuna allichasqa kanqa nispa mana yuyaychu.