Piruwpi sapa p'unchaw kawsayqa ayllu tinkiykunawan, runakunapa edadninwan, llamk'aywan, ayllu hinaspa llaqta masikunaq t'inkisqankunawan, hinaspa sapa llaqtaq muyuriqninwanmi ruwakun. Wawa kay, wiñay kay, tayta-mama kay, machu kaypas suyuman hinaspa wasipi runakunaman hina hukniray responsabilidadkunata hinaspa yanapakuyninkunata apamunman. Piruwpa historiapi ñawpa sociedadkuna, Inka estado, España kolonial kamachiy, independencia hinaspa kunan repúblicamanta pacha kachkan; kay pacha qatipanakuna kunanpas llaqtakunata, runakunaq kikinkay ninkuta, runakunapura tinkiykunata hinaspa costumbrekunata ruwachin. Castellanoqa achka llaqtakunapi rimakun, chaywan kuska runasimi (Quechua), Aymara simi (Aymara) hinaspa achka Amazonía simikuna ayllu kawsaypi, kikinkaypi, raymikunapi, yachachiypi hinaspa público rimaypi ancha chaniyuqmi kachkan. Religión kawsayninqa Roman Catholic ruraykunawan Ande hinaspa Amazonía yupaychaykunawan kuskanakuyta atin; chay yupaychaykuna ñawpa taytakunawan, pachamamawan hinaspa aylluwan t'inkisqa kanku. Sumaq ruraykunamanmi awaykuna, manka ruray, pintay, k'ullkiwan ruray, metalwan ruray, wasi ruray, religiónpa rikch'ayninkuna, runakunaq sumaq rurayninkuna hinaspa kunan ruraykuna yaykun; rikch'ayninkuna hinaspa chaniyninkunaqa llaqtaman hina hukniraymi. Ñawpaq costumbrekunaqa mikhuymanta, takimanta, tusuymanta, p'achamanta, iñimantapas, kuska yuyaymanta hinaspa sapa llaqtaq rayminkunamanta huñun; chaykunaqa kutin kutin tikrakunku, mana wiñaypaq ch'ulla hinachu kanku. Ayllukuna, barrio masikuna, runa ayllukuna, asociaciones, yachay wasikuna, llamk'ay wasikuna hinaspa local gobiernosmi yanapanakuyta hukniray ñankunawan kamachinku. Lima llaqtapi, huk costa llaqtapi, Ande ayllupi utaq Amazoníapi kikin raymi, simi, unanchay utaq sumaq rurayqa hukniray chaniyta apayta atin. Chayrayku Piruwpi kulturata hamut'anapaqqa suyuta, simita, historiata, social settingta hinaspa huk rurayta chaniyuq yapan runakunata qhawarinami tiyan.
Kultura Piruwpi
Piruwpi kulturaqa imaynatachus runakuna ayllu kawsayninkuta kamachinku, rimanku, yupaychanku, sumaq ruraykunata ruranku, ñawpaq raymikunata hatarichinku, hinaspa kuska kawsanku chaykunata hap'in. Ñawpa runa civilizacionkunamanta hinaspa ayllukunamanta, España kolonial historiamanta, afroperuano runakunapa hinaspa hawa llaqtakunamanta hamuq katkuykunamanta, costas, Andes hinaspa Amazonía chawpipi kunanpas kaq intercambio-manta rikurin. Chayrayku Piruwpi achka suyukunapa hinaspa qatun runa ayllukunapa kulturankuna kachkan, mana huklla kawsayñanllachu.
Tip
Piruwpi kulturataqa suyuman hinaspa situaciónman hina qhawariy, huk raymita wakichispa, aylluwan rimarispa utaq costumbreta hamut'aspa. Chaniyuq llaqta, simi, ayllu, historia hinaspa situaciónta riqsiy; mana huk suyupa patrónninta llapan runakunaman churaychu.