Perúqa achka social sapaq kayniyuqmi; runakunaq kawsayninkuna costa, Andes, Amazonía, indígena, afroperuano, europeo, asiático, migrante ñawpaq kawsaykunawan t’inkisqa kanku. Kay identidadkunaqa sapa kuti huk ayllu utaq barrio ukupi tinkunku. Runakunaqa ayllukuna, barrio huñusqakuna, comunidad organizacionkuna, yachaywasikuna, llamk’ay wasikuna, iglesia-kuna, clubkuna, mercadokuna, llaqta kamachiqkunawan yanapakun. Kay huñusqakuna imayna tupachisqankuna llaqtakunapi, ch’usaq ayllukunapi, indígena territorionkunapi ima sapaqmi. Andespi, huk suyukunapipas llapallan llamk’ay, ayni yanapay ima chakra llamk’ay, wasi ruwasqa, raymikuna, llaqta proyectokuna yanapanman. Llaqtakunapi wasi masikuna seguridad, yaku, transporte, wasi kay, yachaywasikuna, llaqta espaciokunamanta huñusqakunman. Migraciónqa ch’usaq ayllukunata Limawan, huk llaqtakunawan, Perútapas hawa suyukunawan t’inkichin. Migrante-kunaqa mikhuyninkuta, siminkuta, takiyta, raymikunata, ayllu t’inkisqa kayninkunata waqaychanku, musuq llaqtakunaman yachapayaspa. Perú llaqtaqa qullqi, región, etnia, pielpa color, simi, género, discapacidad, servicio chayay atiy ima rakisqayuq. Discriminaciónqa yachaywasipi, llamk’ay wasipi, wasiyuq kaypi, mediapi, llaqta institusionkunapi sut’illa utaq pakasqa kanman. Kuska kawsayqa llapa runa huk yuyaypi kasqankuta manam ninchu. Runakuna kamachiykunata rimaywan allichanankupaq, espaciota rakipanankupaq, sasachakuykunata allichanankupaq, hukkunapa chanin kayninta hark’anankupaq ñankunayuq kaytam nin. Indígena runakunata yupaychayqa comunidadpa kamachiy atiyninta, territorionta, siminta, yachayta, hawa runakuna imayna yaykunankupaq akllay derechonta riqsiyta munan. Comunidadqa watukunaq qhawana cultural rikuchiyllachu. Llaqta kawsayqa oportunidadta, t’inkisqa kayta qunman, ichaqa achka runa junt’ay, contaminación, mana chanin serviciokuna, runapura karuyaypas kanman. Ch’usaq ayllu kawsayqa kallpayuq llaqta t’inkisqa kayta qunman, ichaqa purina, salud qhaway, educación, llamk’ay akllanakuyniyuq kaypi limitakuna kanman. Allin kuska kawsayqa uyariywan, sut’i acuerdokunawan, chanin llamk’aywan, hukkuna hawa churayta saqespa ruraywan wiñan. Sapa p’unchay yuyaykuna—suyay, kuska espaciokunata pichay, acuerdopi churasqa ruraykunapi yanapay—ima ancha chaninmi.
Kuska kawsay Perú-pi
Perú-pi kuska kawsayqa achka suyukunayuq, simiyuq, identidadniyuq, religionniyuq, kawsay ñankunayuq suyuwan kuska kawsaymi. Ayllukuna, barriokuna, indígena comunidades nisqakuna, huñusqakuna, yachaywasikuna, llamk’ay wasikuna, llaqta kamachiqkuna ima sapa p’unchay yanapakuyninta wakichinku. Allin kuska kawsayqa yupaychaywan, chanin yaykuywan, sapaq kaykunata allichay atiyniyuq kaywanmi wiñan.
Tip
Perú-pi kuska kawsayqa llapa sapaq kaykunawanpas, runakuna espaciokunata, rikuqkunata, responsabilidadkunata, yuyaykunata rakispa rurayninmi. Llaqta kamachiykunawan, runapura t’inkisqa kaykunawan qallariy, chaymanta chanin yanapakuyniyuq kayta maskay.