ਕੰਮ — ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ

ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਕੰਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਘਰੇਲੂ ਉਦਯਮ, ਨਿਰਮਾਣ, ਸੇਵਾਵਾਂ, ਉਦਯੋਗ, ਸਰਕਾਰੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2021 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 10 ਸਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ 14,983,310 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10,270,447 ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰਤ ਅਤੇ 767,658 ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। Nepal Labour Force Survey 2017/18 ਨੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ 84.6% ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਰਗੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ, ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵਿੱਚ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ, ਕਰਨਾ, ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨ (Labour Act 2074) ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਨਿਯਮ (Labour Rules 2075) ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਢਾਂਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ, ਖੇਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯੋਗਤਾ ਦਾ ਕਾਰਜਸਥਾਨ ਵਾਧੂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਯੋਗਤਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਾਲਾਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਜਾਂ ਕਰਮਚਾਰੀ-ਬਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ (Department of Labour and Occupational Safety) ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੰਡ (Social Security Fund) ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੀਮਿਤ ਅਤੇ ਖੰਡਿਤ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਪਿਤ ਸਰਵਭੌਮ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਬੀਮਾ ਜਾਂ ਆਮ ਆਮਦਨ-ਬਦਲ ਭੱਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯੋਗ ਨੌਕਰੀ-ਖੋਜੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ (National Employment Promotion Programme) ਰਾਹੀਂ ਅਸਥਾਈ ਕੰਮ ਜਾਂ ਸ਼ਰਤੀਆ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਲੋਕ ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਤਾ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਕੰਮ, ਸਵੈ-ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਤਾਲੀਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸ 'ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪੇਸ਼ੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਤਜਰਬਾ ਜਾਂ ਨਿਯੋਗਤਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੁਨਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਨਿਯਮਿਤ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਤਾਲੀਮ, ਹੁਨਰ-ਜਾਂਚ, ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਆਯੋਗ (Lok Sewa Aayog) ਦੀ ਚੋਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰੀਅਰਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਲਈ ਕੰਪਨੀ, ਇਕਲੌਤੀ ਮਾਲਕੀ, ਭਾਈਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਰ ਢਾਂਚਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੰਪਨੀ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ (Office of Company Registrar), ਉਦਯੋਗ ਵਿਭਾਗ (Department of Industry) ਜਾਂ ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਉਦਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜਸਵ ਵਿਭਾਗ (Inland Revenue Department) ਤੋਂ ਕਰ ਪਛਾਣ ਨੰਬਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਤੀਵਿਧੀ ਲਈ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਮੁੱਲ-ਵੱਧ ਕਰ, ਆਬਕਾਰੀ ਕਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਮਿਟ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਲਕੀ, ਗਤੀਵਿਧੀ, ਪੱਧਰ, ਸਥਾਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲਾਗੂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਜਾਂ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਅਥਾਰਟੀ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਕੌਂਸਲ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਗਦਾਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਲਈ ਪਰਮਿਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਤਕਨੀਕੀ ਤਾਲੀਮ, ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਲਾਇਸੈਂਸਸ਼ੁਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ-ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਚੈਨਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।