नेपालक काजक व्यवस्था कृषि, घरेलू उद्यम, निर्माण, सेवा, उद्योग, सार्वजनिक रोजगार आ वैदेशिक रोजगारकेँ जोड़ैत अछि। 2021 केर जनगणनामे आर्थिक गतिविधिक सम्बन्धमे पछिला 12 महिनामे जानकारी देनिहार 14,983,310 गोटे 10 वर्ष वा ताहिसँ बेसी उमेरक लोकमे 10,270,447 गोटे सामान्यतः रोजगारमे आ 767,658 गोटे सामान्यतः बेरोजगार दर्ज भेलाह। Nepal Labour Force Survey 2017/18 अनुसार 84.6% रोजगार अनौपचारिक छल, तेँ बहुतो श्रमिककेँ औपचारिक काजक कर्मचारी सभ जकाँ अनुबन्ध, पञ्जीकरण वा सामाजिक-सुरक्षा व्यवस्था नहि भेटैत अछि। नेपालमे रोजगारक अन्तर्गत वेतनवाला काज शुरू करब, करैत रहब, बदलनाइ आ समाप्त करब सभ आबैत अछि। श्रम ऐन 2074 (Labour Act 2074) आ श्रम नियमावली 2075 (Labour Rules 2075) राष्ट्रीय आधार तय करैत अछि, जखन कि अनुबन्ध, क्षेत्र-विशेषक नियम आ नियोक्ताक कार्यस्थल अतिरिक्त शर्त निर्धारित करैत अछि। नियोक्ता सामान्यतः काजक व्यवस्था करैत अछि, मजदूरी दैत अछि, सुरक्षित परिस्थिति उपलब्ध करबैत अछि, कानूनी योगदानक प्रबन्ध करैत अछि आ विवाद वा कार्यबलमे परिवर्तनक लेल कानूनी प्रक्रियाक पालन करैत अछि। श्रम तथा व्यावसायिक सुरक्षा विभाग (Department of Labour and Occupational Safety) आ सामाजिक सुरक्षा कोष (Social Security Fund) एहि ढाँचाक प्रमुख सार्वजनिक संस्था अछि। बेरोजगारी सहायता सीमित आ टुकड़ा-टुकड़ा अछि। नेपालमे स्थापित सार्वभौमिक बेरोजगारी बीमा वा सामान्य आय-प्रतिस्थापन लाभ नहि अछि। योग्य रोजगार-खोजू लोककेँ राष्ट्रीय रोजगार प्रवर्द्धन कार्यक्रम (National Employment Promotion Programme)क माध्यमसँ अस्थायी काज वा सशर्त निर्वाह भत्ता भेटि सकैत अछि, मुदा पञ्जीकरणसँ काज वा भुगतानक गारण्टी नहि होइत अछि। लोक परिवारक सहायता, अनौपचारिक काज, स्वरोजगार, प्रशिक्षण वा प्रवासन पर सेहो निर्भर करैत छथि। पेशागत पहुँच पेशा पर निर्भर करैत अछि। किछु क्षेत्र अनुभव वा नियोक्ता-आधारित कौशल स्वीकार करैत अछि, जखन कि विनियमित पेशामे मान्य योग्यता आ सम्बन्धित पेशागत परिषदमे पञ्जीकरण आवश्यक होइत अछि। तकनीकी प्रशिक्षण, कौशल परीक्षण, विद्यालय वा विश्वविद्यालयक योग्यता आ लोक सेवा आयोग (Lok Sewa Aayog)क चयन अलग-अलग करियर लेल महत्वपूर्ण भऽ सकैत अछि। व्यवसायिक गतिविधिमे कम्पनी, एकल स्वामित्व, साझेदारी वा स्थानीय रूपसँ मान्य दोसर संरचना उपयोग कएल जा सकैत अछि। औपचारिक स्थापना लेल कम्पनी रजिस्ट्रार कार्यालय (Office of Company Registrar), उद्योग विभाग (Department of Industry) वा प्रादेशिक आ स्थानीय उद्योग प्राधिकरणमे पञ्जीकरण, स्थानीय व्यवसाय पञ्जीकरण आ आन्तरिक राजस्व विभाग (Inland Revenue Department)सँ कर पहिचान नम्बर आवश्यक भऽ सकैत अछि। गतिविधिक आवश्यकता अनुसार मूल्य अभिवृद्धि कर, अन्तःशुल्क आ क्षेत्रगत अनुमति लागू होइत अछि। स्वामित्व, गतिविधि, आकार, स्थान, विदेशी लगानी आ उद्योगक आकार लागू नियमकेँ प्रभावित करैत अछि। तेँ यथार्थ काजक निर्णय केवल काजक नाम वा विज्ञापित वेतनसँ बेसीक तुलना करैत अछि। महत्वपूर्ण प्रश्न अछि जे एहि व्यवस्थामे लिखित अनुबन्ध अछि कि नहि, कोन प्राधिकरण वा पेशागत परिषद एकरा नियन्त्रित करैत अछि, सामाजिक-सुरक्षा योगदान लागू अछि कि नहि, मजदूरी आ काजक परिस्थिति केना दर्ज होइत अछि, गतिविधिक लेल अनुमति चाही कि नहि, आ काज समाप्त भेलापर कोन सहायता उपलब्ध अछि। सार्वजनिक रोजगार सेवा, तकनीकी प्रशिक्षण, निजी नेटवर्क आ लाइसेन्स प्राप्त वैदेशिक-रोजगार माध्यम अवसरसँ जोड़ि सकैत अछि, मुदा कोनो सेहो काज भेटबाक गारण्टी नहि दैत अछि।
काज नेपालमे
नेपालमे काजमे वेतनवाला रोजगार, नियोक्ताक रूपमे काज, स्वरोजगार, पेशा, बेरोजगारी सहायता आ वैदेशिक रोजगार शामिल अछि। Labour Act 2074 आ Labour Rules 2075 बहुतो रोजगार-सम्बन्धक मुख्य ढाँचा प्रदान करैत अछि, जखन कि व्यवसाय पञ्जीकरण, पेशागत लाइसेन्स आ क्षेत्र-विशेषक नियम अलग आवश्यकता जोड़ैत अछि। औपचारिक काज, अनौपचारिक काज आ प्रवासनमे अनुबन्धीय सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा आ सार्वजनिक सहायताक पहुँच अलग-अलग होइत अछि।
Tip
नेपालमे काजक बाट चुनैत समय केवल तुरन्त पहुँच वा विज्ञापित वेतन नहि, बल्कि अपनाकेँ चाही रहल सुरक्षा, दस्तावेजीकरण आ पञ्जीकरणकेँ आधार बनाउ। लिखित शर्त, सामाजिक सुरक्षा आ कानूनी प्रक्रियाक महत्व होय तँ औपचारिक काज उपयुक्त भऽ सकैत अछि, जखन कि स्वरोजगार, अनौपचारिक काज आ वैदेशिक रोजगारमे अलग जाँच जरूरी अछि। काज समाप्त भेलापर योग्य सार्वजनिक रोजगार सहायताक लेल आवेदन करू, मुदा दोसर काज वा आय योजनाकेँ बनौने राखू, कारण पञ्जीकरणसँ काज वा भुगतानक गारण्टी नहि होइत अछि।

