नेपालक व्यवसायिक संरचना मिश्रित अछि। नेपाल श्रमशक्ति सर्वेक्षण 2017/18 मे सेवा आ बिक्री काज रोजगारक 23.8%, प्रारंभिक काज 20.3%, शिल्प आ संबंधित व्यापार 19.6%, कुशल कृषि, वानिकी आ मत्स्य पालन 13.7% छल। पेशेवर 8.2%, संयंत्र आ मशीन संचालक तथा संयोजक 5.4%, तकनीशियन आ सहयोगी पेशेवर 4.4%, लिपिकीय सहायता 3.1%, प्रबंधक 1.2% आ अन्य समूह 0.3% छल। अनुसन्धान अभिलेखमे ई आंकड़ा सबसँ व्यापक तुलनीय आधिकारिक संरचना अछि, मुदा वर्तमान रिक्ति, वेतन वा करियर संभावनाक पूर्वानुमान नहि। महिला कृषि, थोक आ खुदरा तथा शिक्षामे तुलनात्मक रूपसँ बेसी प्रतिनिधित्व पबैत छलीह; पुरुष निर्माण, विनिर्माण आ परिवहनमे। क्षेत्र, लिंग आ औपचारिक रोजगार स्थिति पहुँच आ कामक दशा प्रभावित करैत अछि। सामान्य औपचारिक प्रवेश मार्ग स्कूल वा विश्वविद्यालयक पढ़ाइकेँ पर्यवेक्षित अभ्याससँ जोड़ैत अछि। तकनीकी शिक्षा तथा व्यावसायिक प्रशिक्षण परिषद् (CTEVT) नेपालक राष्ट्रीय तकनीकी आ व्यावसायिक प्रशिक्षण निकाय अछि। ई योग्यता-आधारित पाठ्यक्रम आ व्यवसायिक कौशल मानक बनबैत अछि तथा डिप्लोमा आ PCL, प्री-डिप्लोमा वा TSLC, आ कृषि, पशुपालन, सिविल आ इलेक्ट्रिकल काज, कंप्यूटिंग, खाद्य आ डेयरी तथा पाक-कला जेकाँ क्षेत्रमे अल्पकालीन प्रशिक्षणकेँ समर्थन करैत अछि। कार्यक्रमक अनुसार प्रशिक्षण लगभग एक सँ चार वर्ष धरि चलैत अछि आ एहि मे नौकरी-स्थल प्रशिक्षण रहि सकैत अछि। प्रवेश लेल पाठ्यक्रमानुसार कक्षा 8, SLC वा SEE, TSLC वा 10+2 चाही। राष्ट्रीय कौशल परीक्षा बोर्ड (NSTB) औपचारिक योग्यता नहि रखनिहार अनुभवी कामगार लेल व्यावहारिक मार्ग दैत अछि। राष्ट्रीय कौशल प्रमाणपत्र प्रदर्शित दक्षता दर्ज करैत अछि, मुदा जरूरी पेशेवर परिषदक लाइसेंसक स्थान नहि लैत अछि। न्यूनतम आयु 16 वर्ष अछि। पात्रता स्तरानुसार बदलैत अछि: प्रारंभिक परीक्षा लेल 140 घंटाक संबंधित प्रशिक्षण चाही; स्तर 1 लेल एक वर्ष अनुभव वा एक महीना अथवा 160 घंटाक प्रशिक्षण; स्तर 2 लेल तीन वर्ष अनुभव, कमसँकम 600 घंटा सिद्धांत आ 800 घंटा अभ्यास सहित एक वर्ष प्रशिक्षण, वा स्तर 1 अनुभव; स्तर 3 लेल सामान्यतः कमसँकम पाँच वर्ष अनुभव वा स्वीकृत उन्नति मार्ग चाही। NSTB 237 व्यवसायिक कौशल मानक वा प्रोफाइल प्रकाशित कएने अछि; अभिलेखमे 108,000 कौशल-परीक्षित आ 72,730 प्रमाणित लोक शामिल अछि। किछु पेशामे वैधानिक परिषद् प्रवेश, पंजीकरण, नवीनीकरण आ पेशेवर आचरण नियंत्रित करैत अछि। नेपाल मेडिकल काउंसिल आधुनिक चिकित्सा करयवला डॉक्टरकेँ नियंत्रित करैत अछि; मान्य योग्यता, लाइसेंस परीक्षा आ पंजीकरण चाही। पंजीकरण स्थायी, अस्थायी, अनंतिम वा विशेषज्ञ भऽ सकैत अछि; विदेशी चिकित्सा योग्यताक लेल मान्यता वा पात्रता प्रक्रिया चाही। नेपाल नर्सिंग काउंसिल सहायक नर्स दाई, पंजीकृत नर्स, BMS आ विशेषज्ञ श्रेणी, विदेशी नर्स आ दाई सहित, कवर करैत अछि; शैक्षणिक प्रमाण, संभव समकक्षता समीक्षा, लाइसेंस परीक्षा, पंजीकरण आ नवीनीकरण लागू अछि। नेपाल स्वास्थ्य व्यावसायिक परिषद् मेडिकल डॉक्टर, नर्स, फार्मासिस्ट आ आयुर्वेद पेशेवरकेँ छोड़ि स्वास्थ्य पेशा नियंत्रित करैत अछि, जाहिमे प्रयोगशाला, रेडियोलॉजी आ इमेजिंग, फिजियोथेरेपी आ पुनर्वास, ऑप्टोमेट्री आ सार्वजनिक स्वास्थ्य शामिल अछि। नेपाल फार्मेसी काउंसिल फार्मासिस्ट आ फार्मेसी सहायक, नाम पंजीकरण, पंजीकरण प्रमाणपत्र, नवीनीकरण आ विदेशी पेशेवरक नियम नियंत्रित करैत अछि। नेपाल इंजीनियरिंग काउंसिल इंजीनियरिंग अभ्यास नियंत्रित करैत अछि। मान्य इंजीनियरिंग स्नातक डिग्री, NEC पंजीकरण वा परीक्षा आ जरूरत पड़लापर विदेशी पढ़ाइक समकक्षता चाही। प्रकाशित पोर्टल उदाहरणमे परीक्षा लेल NRs 2,500, पंजीकरण लेल NRs 5,000 आ पहचान-पत्र लेल NRs 200 अछि; शुल्क आ समयसीमा वर्तमान सूचनापर निर्भर अछि। नेपाल पशु चिकित्सा परिषद् पशु-चिकित्सा योग्यता, पशु-चिकित्सक लेल राष्ट्रीय लाइसेंस परीक्षा, आ अंतिम पंजीकरण वा लाइसेंसक मार्ग अपनबैत अछि। स्थायी, विशेषज्ञ आ आवधिक पंजीकरण श्रेणी अछि; विदेशी पशुचिकित्सक लेल अलग आवधिक पंजीकरण अछि। सतत व्यावसायिक विकास, नैतिकता आ गुणवत्ता निगरानी सेहो लागू अछि। कानून आ लेखांकन पेशाक अलग मार्ग अछि। नेपाल बार काउंसिल अधिवक्ता लेल कानून डिग्री, अधिवक्ता-स्तर परीक्षा आ पंजीकरण वा प्रमाणन द्वारा प्रवेश नियंत्रित करैत अछि तथा नैतिकता आ अनुशासन देखैत अछि। कानूनी प्रणालीमे अधिवक्ता आ वरिष्ठ अधिवक्ता पदनाम प्रयुक्त होइत अछि। नेपाल चार्टर्ड अकाउंटेंट्स संस्थान (ICAN) CA Final, कमसँकम तीन वर्षक आर्टिकलशिप आ सदस्यता मांगैत अछि; अभ्यासरत लेखाकार लेल Certificate of Practice आ वार्षिक नवीनीकरण वा सतत व्यावसायिक विकास लागू अछि। विदेशी मार्गमे ICAN परीक्षा वा समीक्षा चाही। सार्वजनिक क्षेत्रक करियर अलग चयन प्रक्रिया अपनबैत अछि। लोक सेवा आयोग (लोक सेवा आयोग) संघीय, प्रादेशिक आ स्थानीय तकनीकी वा गैर-तकनीकी पद लेल रिक्ति प्रकाशित करैत अछि आ सामान्यतः लिखित परीक्षा, साक्षात्कार आ सिफारिश करैत अछि। पात्रता रिक्ति सूचना, योग्यता, नागरिकता आ कहियो समावेशी प्रावधानपर निर्भर अछि। चयन प्रक्रिया पास करब विशेष रिक्ति प्रक्रियाक बाहर नियुक्तिक सामान्य गारंटी नहि अछि। बहुत निजी, स्वरोजगार आ पारिवारिक उद्यम पेशामे सार्वभौमिक व्यावसायिक रजिस्टर नहि अछि। प्रवेश अप्रेंटिसशिप, अनुभव, अल्प प्रशिक्षण, नियोक्ता वा ग्राहकक भरोसा आ स्थानीय व्यवसायिक रीति पर निर्भर भऽ सकैत अछि। ई कारीगरी, सेवा, व्यापार आ कृषिक किछु भागमे सामान्य अछि। CTEVT प्रशिक्षण आ NSTB प्रमाणन दक्षताक प्रमाण मजबूत कऽ सकैत अछि, मुदा सभ पेशाकेँ कवर नहि करैत आ अपने-आप कानूनी लाइसेंस नहि बनबैत अछि। रोजगारक दशा बहुत अलग अछि, किएक तँ 2017/18 सर्वेक्षणमे 84.6% रोजगार अनौपचारिक आ 15.4% औपचारिक छल। अनौपचारिक काजक अर्थ ई नहि जे पेशा नहि अछि; मुदा पंजीकरण, लिखित अनुबंध, सामाजिक सुरक्षा आ प्रवर्तन कम एकसमान अछि। महिलाक अनौपचारिक रोजगार पुरुषसँ बेसी दर्ज भेल: 90.5% बनाम 81.1%। श्रम ऐन 2074 नियोक्तापर सुरक्षित प्रवेश आ निकास, सुरक्षा सूचना आ प्रशिक्षण तथा कामगारसँ शुल्क लेने बिना व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण देबाक दायित्व रखैत अछि। न्यूनतम पारिश्रमिक जिम्मेदार मन्त्रालय वा समितिद्वारा तय होइत अछि आ कानूनी ढाँचामे कमसँकम प्रत्येक दू वर्षमे समीक्षा होइत अछि; कवरेज आ प्रवर्तन रोजगार व्यवस्थापर निर्भर अछि। निर्माण, विनिर्माण, परिवहन, कृषि, घरेलू काज आ प्रवासन-जुड़ल काजमे सुरक्षा वा संरक्षणक जोखिम बेसी भऽ सकैत अछि। प्रवासन पेशाक अतिरिक्त मार्ग अछि, नेपालक योग्यता दोसर देशमे अपने-आप लागू नहि होइत अछि। वैदेशिक रोजगार विभाग FEIMS आ श्रम स्वीकृति सहित प्रणाली चलबैत अछि। कामगारकेँ लाइसेंसधारी भर्ती एजेंसी, चिकित्सा जाँच, प्रस्थान-पूर्व आवश्यकता आ गंतव्य-विशिष्ट अनुबंध चाही। गंतव्य देश अलगसँ वीजा, लाइसेंस, मान्यता वा कौशल आकलन मांगि सकैत अछि; नेपालक परिषदमे पंजीकरण अपने-आप विदेशमे अभ्यासक अनुमति नहि दैत अछि। करियर प्रशिक्षण वा डिग्रीसँ कौशल प्रमाणपत्र वा पेशेवर पंजीकरण, पर्यवेक्षित अभ्यास, विशेषज्ञ वा वरिष्ठ काज, प्रबंधन, सार्वजनिक सेवा, स्वरोजगार, प्रवासन, शिक्षण वा अनुसन्धान दिस बढ़ि सकैत अछि। विनियमित करियरमे सामान्यतः नवीनीकरण, सतत व्यावसायिक विकास आ नैतिक दायित्व जुड़ैत अछि। प्रशिक्षण अवधि, परीक्षा, पंजीकरण, नवीनीकरण, समकक्षता समीक्षा, दस्तावेज सत्यापन आ नौकरी-स्थल प्रशिक्षण अलग-अलग चरण अछि; खर्च आ समयसीमा संस्था आ वर्तमान सूचनापर निर्भर अछि।
नेपालमे पेशा
नेपालमे पेशा कृषि, निर्माण आ कुशल हस्तकौशलसँ लऽ स्वास्थ्य, शिक्षा, वित्त, ICT, पर्यटन, सार्वजनिक सेवा आ रचनात्मक काज धरि फैलल अछि। प्रवेश स्कूल वा विश्वविद्यालयक योग्यता, तकनीकी प्रशिक्षण आ कौशल परीक्षा, व्यावसायिक पंजीकरण, नियोक्ताक अनुभव वा लोक सेवा आयोगक चयनपर निर्भर भऽ सकैत अछि। नेपाल श्रमशक्ति सर्वेक्षण 2017/18 मे 84.6% रोजगार अनौपचारिक दर्ज भेल, ताहि लेल अनुबंध, पंजीकरण आ सामाजिक सुरक्षा पेशा आ नियोक्ताक अनुसार बहुत बदलैत अछि। विनियमित पेशामे मान्य योग्यता आ जिम्मेदार परिषदमे पंजीकरण जरूरी अछि, जखनकि बहुत निजी आ स्वरोजगार पेशाक कोनो सार्वभौमिक व्यावसायिक रजिस्टर नहि अछि।
Tip
पेशा आ इच्छित कामक परिवेशक अनुसार प्रवेश मार्ग चुनू: पेशेवर परिषद् पंजीकरण, CTEVT वा NSTB प्रमाणन, लोक सेवा चयन, निजी रोजगार वा विदेशमे काज। मुख्य जोखिम अछि एहन प्रशिक्षण लेल भुगतान जे जरूरी मानक पूरा नहि करय, कौशल प्रमाणपत्रकेँ पेशेवर लाइसेंस बुझनाइ, आ सुरक्षा, अनुबंध वा पंजीकरण शर्त जाँचे बिना काज स्वीकार करनाइ।

