नेपालक श्रम-बाजारमे काज देबय वाला लोक, कामगार खोजय वाली कम्पनी आ संस्था, स्व-रोजगार लोक, पारिवारिक उद्यम आ सार्वजनिक रोजगार कार्यक्रम शामिल अछि। युवा, श्रम आ रोजगार मंत्रालय, National Statistics Office, Department of Labour and Occupational Safety, वैदेशिक रोजगार विभाग आ स्थानीय सरकार नीति, आँकड़ा, श्रम सुरक्षा, वैदेशिक रोजगार आ सेवा-वितरणमे जिम्मेदारी साझा करैत अछि। 2021 National Population and Housing Census पिछला 12 मासमे आर्थिक गतिविधि करय वाला 10 वर्ष वा बेसी आयुक 14,983,310 लोक दर्ज कयलक। एहि मे 11,038,105 लोक सामान्यतः आर्थिक रूपसँ सक्रिय छलाह; एहिमे 10,270,447 सामान्यतः रोजगारमे लोक, सक्रिय समूहक 93.05%, आ 767,658 सामान्यतः बेरोजगार लोक, 6.95%, शामिल छलाह। 2022/23 घरेलू जीवन-स्तर सर्वेक्षण नवतर घरेलू आ श्रम स्थिति दैत अछि। शोध पूरा होयबाक समय चौथा Nepal Labour Force Survey डाटा एकत्र कऽ रहल छल, ताहि कारण परिणाम उपलब्ध नहि छल। पुरान श्रम-शक्ति आँकड़ाकेँ वर्तमान अनुमान नहि मानबाक चाही। जनगणना-आधारित संरचनामे कृषि, वन आ मत्स्य पालन रोजगारक 57.3% छल। मोटरगाड़ी मरम्मत सहित थोक आ खुदरा व्यापार 12.5%, निर्माण 8.1%, अन्य सेवा 3.9% आ विनिर्माण 3.8% छल। संस्थागत क्षेत्र अनुसार पारिवारिक उद्यममे 61.8%, गैर-वित्तीय कम्पनीमे 32.7%, सरकारमे 3.9%, वित्तीय कम्पनीमे 1.1% आ गैर-लाभकारी संस्थामे 0.4% काज होइत छल। ई संरचना देखबैत अछि जे अपन खाता पर काज आ अनौपचारिक व्यवस्था व्यापक अछि। मुख्य पेशागत समूहमे कुशल कृषि, वन आ मत्स्य काज 50.1%, सामान्य श्रम 23%, सेवा आ बिक्री 5.8%, शिल्प आ संबंधित व्यापार 5.6%, प्रबंधक 5.1%, पेशेवर 3.8%, संयंत्र आ मशीन चालक 2.7%, तकनीशियन आ सहयोगी पेशेवर 1.9%, कार्यालयी काज 1.3%, आ सशस्त्र बल काज 0.7% छल। काजक स्थिति अनुसार 55.3% अपन खाता पर काज करय वाला, 28.6% कर्मचारी, 14.5% योगदान देनिहार पारिवारिक सदस्य आ 1.4% नियोक्ता छलाह। पुरान 2017/18 श्रम-शक्ति सर्वेक्षण औपचारिक आ अनौपचारिक क्षेत्रक अलगावमे 62.2% गतिविधि अनौपचारिक आ 37.8% औपचारिक अनुमानित कयलक। अलग रोजगार परिभाषा उपयोग कऽ ओ रोजगारमे 84.6% अनौपचारिक आ 15.4% औपचारिक बतौलक। ई आँकड़ा नवतर सर्वेक्षणसँ अलग परिभाषा उपयोग करैत अछि। ओहि ऐतिहासिक सर्वेक्षणमे श्रम-शक्ति सहभागिता दर 38.5% छल—पुरुष लेल 53.8%, महिला लेल 26.3%; बेरोजगारी 11.4%—पुरुष लेल 10.3%, महिला लेल 13.1%; आ श्रम कम-उपयोग 39.2% छल। कर्मचारीक मासिक मध्य आय NPR 15,208 छल; पुरुष लेल NPR 18,000 आ महिला लेल NPR 12,000। ई ऐतिहासिक आय संकेतक अछि, वर्तमान वैधानिक न्यूनतम वेतन नहि। नेपालक सात प्रदेशमे क्षेत्रीय अवसर अलग-अलग अछि। बागमतीमे विविध वेतन-काज, सेवा आ उद्योगक एकाग्रता बेसी अछि। मधेशमे कृषि बेसी केन्द्रित अछि। गण्डकीमे आवास आ पर्यटनक खास महत्व अछि। कर्णाली आ सुदूरपश्चिममे आर्थिक विविधता कम आ पहुँचक बाधा बेसी अछि। प्रदेश, जिला आ स्थानीय-स्तरक आँकड़ा बेसी विवरण दऽ सकैत अछि, मुदा नेपालमे एकटा क्षेत्रीय वेतन-रूप सब जगह लागू नहि अछि। तकनीकी आ व्यावसायिक शिक्षा किछु कामगारकेँ श्रम-बाजारसँ जोड़ैत अछि। Council for Technical Education and Vocational Training (CTEVT) डिप्लोमा आ Proficiency Certificate Level कार्यक्रम, प्री-डिप्लोमा आ Technical School Leaving Certificate कार्यक्रम, छोट पाठ्यक्रम, तथा अप्रेंटिसशिप वा द्वैध कार्यक्रम चलबैत अछि। डिप्लोमा सामान्यतः तीन वर्ष चलैत अछि। प्री-डिप्लोमा कार्यक्रममे सामान्यतः 12 मास आ तकर बाद छह मासक ऑन-द-जॉब प्रशिक्षण, वा कार्यक्रम अनुसार तीन-प्लस-एक वर्षक बेसी लम्बा ढाँचा होइत अछि। छोट पाठ्यक्रम सामान्यतः करीब 140 सँ 550 घंटासँ बेसी धरि चलैत अछि। प्रवेश लेल School Education Examination पास कयने वा परीक्षा देबाक योग्यता, अथवा पुरान School Leaving Certificate, आ कार्यक्रम-विशिष्ट ग्रेड वा प्रवेश परीक्षा जरूरी भऽ सकैत अछि। शुल्क आ उपलब्ध सीट संस्था अनुसार बदलैत अछि। National Skill Testing Board कौशल परीक्षा आ प्रमाणन दैत अछि; Nepal Vocational Qualifications System बनाओल आ परिवर्तन कयल जा रहल अछि, ई सार्वभौमिक अनिवार्य लाइसेंस व्यवस्था नहि अछि। Department of Labour केर सार्वजनिक Jobkhoj पोर्टल, सब 753 स्थानीय स्तर पर Employment Service Centre, CTEVT Training Information Portal, निजी सिफारिश आ अनौपचारिक नेटवर्क द्वारा नौकरी-मिलान उपलब्ध अछि। Prime Minister Employment Programme आ National Employment Promotion Programme बेरोजगार लोककेँ छोट अवधि सार्वजनिक काज वा काजक बदला नकदी लेल पंजीकृत करैत अछि आ 100 दिनक नीति लक्ष्य रखैत अछि। स्व-रोजगार सेहो प्रमुख मार्ग अछि। पंजीकरण वा प्रशिक्षणसँ नौकरी अपने-आप नहि भेटैत अछि; शिक्षा, लिंग, प्रदेश, इंटरनेट पहुँच आ प्रवासक निर्णय अवसर प्रभावित करैत अछि। कर्मचारी लेल Labour Act 2074 न्यूनतम मानक, अनुबंध, काज शुरू भेलासँ पारिश्रमिक, छुट्टी, सामाजिक सुरक्षा आ पेशागत सुरक्षा तथा स्वास्थ्यक वैधानिक ढाँचा दैत अछि। 1 Shrawan 2082 सँ चाय-बागान छोड़ि सूचीबद्ध न्यूनतम पारिश्रमिक प्रतिमास NPR 19,550 अछि: NPR 12,170 मूल वेतन आ NPR 7,380 महँगी भत्ता। समकक्ष दर प्रतिदिन NPR 754, प्रति घंटा NPR 101 आ अंशकालिक काज लेल प्रति घंटा NPR 107 अछि। Department of Labour and Occupational Safety निरीक्षण आ अनुपालन देखैत अछि। कानून लागू होयबाक स्थिति मे न्यूनतम सीमा सँ कम वेतन वैध नहि अछि, मुदा अनौपचारिक आ अपन खाता पर काजमे सुरक्षा कम प्रभावी होइत अछि। वैदेशिक रोजगार श्रम-बाजारक प्रमुख मार्ग अछि। 2023/24 मे नेपाल 460,102 नव श्रम स्वीकृति आ नवीकरण सहित 741,297 स्वीकृति जारी कयलक। नव स्वीकृतिमे महिला 12.9% छलथि। स्वीकृति 148 देश लेल छल; एहिमे Gulf Cooperation Council देश लेल 281,849 नव स्वीकृति आ मलेशिया लेल 81,382 छल। मधेश, कोशी, लुम्बिनी आ बागमती प्रमुख उद्गम प्रदेश छल। प्रवास परिवारक आयमे विप्रेषण जोड़ैत अछि, मुदा घरेलू श्रम आपूर्ति घटबैत आ कामगारकेँ भर्ती शुल्क, झूठा अनुबंध, सुरक्षा जोखिम तथा गन्तव्य देशक नीति-बदलावक सामना करबैत अछि। वैदेशिक रोजगार प्रक्रिया Department of Foreign Employment आ Foreign Employment Information Management System (FEIMS) उपयोग करैत अछि। कामगार सामान्यतः ऑनलाइन फॉर्म, प्रस्थान-पूर्व अभिमुखीकरण, स्वास्थ्य जाँच, बीमा, सामाजिक सुरक्षा आ कल्याण भुगतान, तथा श्रम स्वीकृति पूरा करैत अछि। पासपोर्ट सामान्यतः कम-सँ-कम 90 दिन वैध होबाक चाही; फाइलमे वैध वीजा, अनुबंध आ नियोक्ता प्रमाण जरूरी अछि। व्यक्ति व्यक्तिगत प्रक्रिया, लाइसेंसधारी एजेंसी वा सरकार-से-सरकार मार्ग अपना सकैत अछि। Department of Foreign Employment वैदेशिक नौकरी खोज आ शिकायत प्रणाली दैत अछि। आयु-आधारित सूचीबद्ध बीमा राशि 18 सँ 35 वर्ष लेल NPR 3,708, 36 सँ 50 वर्ष लेल NPR 4,931, आ 51 सँ 64 वर्ष लेल NPR 9,463 अछि; एकर अतिरिक्त सामाजिक सुरक्षा लेल NPR 2,308 आ कल्याण लेल NPR 1,500 अछि। स्वास्थ्य, प्रशिक्षण आ भर्ती खर्च बदलैत अछि। बिना लाइसेंस एजेंट आ झूठा दस्तावेज कामगारकेँ सुरक्षित कानूनी वा वित्तीय संरक्षण बिना छोड़ि सकैत अछि। नेपालक श्रम-बाजार विकास प्रवास आ विप्रेषणसँ निकट रूपसँ जुड़ल अछि, जखन कि घरेलू गुणवत्तापूर्ण रोजगार-सृजन सीमित अछि। वित्तीय वर्ष 2082/83 सँ National Employment Promotion Programme सार्वजनिक रोजगार, कौशल, उद्यमिता आ औपचारिकीकरण उपाय जोड़ैत अछि। जलविद्युत, पर्यटन, डिजिटल सेवा, विनिर्माण, कृषि-प्रसंस्करण आ निर्यात-संबद्ध क्षेत्र प्राथमिक विकास आ रोजगार क्षेत्र मानल गेल अछि। ई नीति आ आर्थिक अवसरक संकेत अछि, निश्चित रिक्ति वा आयक गारंटी नहि।
नेपालमे श्रम-बाजार
नेपालक श्रम-बाजार कृषि, स्व-रोजगार, अनौपचारिक काज आ व्यापक वैदेशिक रोजगार मार्गसँ बनल अछि; सेवा, निर्माण आ उद्योग सेहो बढ़ि रहल अछि। 2021 जनगणनामे, पिछला 12 मासमे आर्थिक गतिविधि बतौने 10 वर्ष वा बेसी आयुक 14,983,310 लोकमे 10,270,447 सामान्यतः रोजगारमे आ 767,658 सामान्यतः बेरोजगार छलाह। काजक पहुँच कौशल, शिक्षा, लिंग, प्रदेश, संपर्क-सुविधा आ प्रवास पर निर्भर अछि; वेतन आ कानूनी सुरक्षा औपचारिक नौकरी, पारिवारिक उद्यम आ अनौपचारिक काजमे अलग-अलग अछि। सार्वजनिक रोजगार सेवा, तकनीकी प्रशिक्षण, निजी नेटवर्क आ लाइसेंसधारी वैदेशिक रोजगार चैनल अवसरसँ कामगारकेँ जोड़ैत अछि, मुदा कोनो प्लेसमेंट सुनिश्चित नहि करैत अछि।
Tip
नेपालक श्रम-बाजार सेवा उपयोग कऽ वास्तविक घरेलू अवसरकेँ प्रशिक्षण, स्व-रोजगार, सार्वजनिक रोजगार वा सत्यापित वैदेशिक रोजगारसँ तुलना करू; एकटा राष्ट्रीय आँकड़ाकेँ निजी भविष्यवाणी नहि मानू। उपलब्ध काज, जरूरी कौशल आ दस्तावेज, खर्च काटि वेतन, आ व्यवस्था पर लागू सुरक्षासँ शुरुआत करू। बिना सत्यापनक वैदेशिक प्रस्ताव वा कम सुरक्षा वाला अनौपचारिक काजकेँ बेसी जोखिम वाला विकल्प मानू, चाहे बताओल वेतन आकर्षक हो।

