નેપાળમાં ફોજદારી કાયદો

નેપાળી ભાષામાં મૂળ કાયદો સત્તાવાર અને અધિકૃત છે; અંગ્રેજી અનુવાદો કાર્યસહાયક તરીકે ઉપયોગી છે. રાષ્ટ્રીય દંડ સંહિતા અધિનિયમ 2017 સામાન્ય ગુનાઓ અને સજાઓ નક્કી કરે છે, જ્યારે ડ્રગ્સ, પરિવહન અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક વ્યવહારો જેવા વિષયો માટે વિશેષ કાયદા લાગુ પડી શકે છે. પુરાવા અધિનિયમ 2031 (1974) અને ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતા અધિનિયમ 2017 પુરાવા તથા ફોજદારી પ્રક્રિયા નિયમિત કરે છે; તેમાં ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતાના નિયમો 2075નો સમાવેશ થાય છે. સંબંધિત પ્રક્રિયામાં ફરિયાદને જાહેરી કહેવામાં આવે છે; તે સામાન્ય રીતે નેપાળ પોલીસ અથવા કાયદાથી નિયુક્ત બીજી તપાસ સત્તાને આપવામાં આવે છે. અનુસૂચિ-1ના ગુનાઓની તપાસ સામાન્ય રીતે પોલીસ કરે છે. અનુસૂચિ-2ના ગુનાઓની તપાસ લાગુ કાયદામાં દર્શાવેલી સત્તા કરે છે. ગુનાખોરી તપાસ વિભાગ સહિત નેપાળ પોલીસ ફોજદારી કેસોની તપાસ કરે છે; સાયબર બ્યુરો સાયબર ગુનાની તપાસ સંભાળે છે. તપાસ ફાઇલ સરકારી વકીલ અથવા મહાન્યાયાધિવક્તાના કાર્યાલયને જાય છે; તે પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કરે છે, અભિયોજન કરવું કે નહીં તે નક્કી કરે છે, આરોપપત્ર તૈયાર કરે છે અને સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ફોજદારી કેસો જિલ્લા અદાલત, ઉચ્ચ અદાલત અને સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ચાલે છે; કાયદામાં જોગવાઈ હોય તો વિશેષ અદાલત પણ હોઈ શકે છે. ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને અટકાયતનું કારણ જણાવવું પડે છે અને મુસાફરીના સમય સિવાય 24 કલાકમાં સક્ષમ સત્તા સમક્ષ રજૂ કરવી પડે છે. બંધારણ ધરપકડથી જ વકીલ મેળવવાનો હક, ન્યાયસંગત સુનાવણી, નિર્દોષતાની ધારણા, પોતાની સામે જબરદસ્તીથી નિવેદન ન આપવાનો હક અને અપીલનો હક પણ રક્ષે છે. ખર્ચ ન ઉઠાવી શકતા લોકોને કાયદા હેઠળ મફત કાનૂની સહાય ઉપલબ્ધ છે. ભાષા ભાગીદારીને અસર કરતી હોય તો સત્તાવાળાઓએ દુભાષિયા મારફતે સમજ સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. સંભવિત સજાઓમાં કેદ, દંડ, વળતર, સામુદાયિક સેવા, મુલતવી સજા, પ્રોબેશન અને પેરોલનો સમાવેશ થાય છે. અદાલત ગુનાની ગંભીરતા, દોષિતપણું, સંજોગો, અગાઉનું વર્તન અને પીડિતને વળતર જેવા મુદ્દા ધ્યાનમાં લે છે. જેલ વ્યવસ્થાપન વિભાગ જેલ અધિનિયમ 2079 હેઠળ કસ્ટડી અને કેદ સંભાળે છે, પરંતુ જેલ બહારની સજાઓ ઉપલબ્ધ છે કે નહીં અને વ્યવહારમાં કેવી રીતે અમલમાં આવે છે તે કેસ તથા જવાબદાર સત્તા પર આધારિત છે. પીડિતોને તપાસ અને કાર્યવાહી વિશે માહિતી મેળવવાનો બંધારણીય હક છે. ગુના અને લાગુ કાયદા પ્રમાણે તેઓ શારીરિક ઇજા, મૃત્યુ, મિલકતની ખોટ અથવા માનહાનિ માટે પુનર્વસન અને વળતર માગી શકે છે; તેમાં ગુનેગારની મિલકત સામે અમલ કરાવવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે. અદાલત, વકીલ, અનુવાદ, મુસાફરી અને પુરાવાના ખર્ચ કેસ પ્રમાણે બદલાય છે; કાનૂની સહાય ઉપલબ્ધ છે કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ. બાળકોના કેસ બાળ અધિનિયમ 2018 પ્રમાણે ચાલે છે અને તેમાં બાળ અદાલત અથવા બાળ ઇજલાસ, ભટકાવ પ્રક્રિયા, ગોપનીય સુનાવણી, પરામર્શ, દેખરેખ, સામુદાયિક સેવા અથવા બાળ સુધાર ગૃહનો સમાવેશ થઈ શકે છે. 10 વર્ષથી નાનાં બાળક સામે ફોજદારી કાર્યવાહી થતી નથી. 10થી 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરે દંડ લાગતો નથી; કેદ થઈ શકે એવા ગુનામાં છ મહિના સુધીની અટકાયત અથવા બાળ સુધાર ગૃહમાં એક વર્ષ સુધી રાખી શકાય છે. 14થી 16 વર્ષની ઉંમરે પુખ્ત સજાના વધુમાં વધુ અડધા અને 16થી 18ની ઉંમરે વધુમાં વધુ બે તૃતીયાંશ સજા થઈ શકે છે. ગંભીર, ગંભીર પ્રકારના અથવા પુનરાવર્તિત ગુના સિવાય 16 વર્ષથી નાનાં બાળકોને સામાન્ય રીતે અટકાયતમાં રાખવામાં આવતા નથી. રસ્તા ગુનાઓ મોટર વાહન અને પરિવહન વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ 2049 (1993) તથા તેના નિયમો હેઠળ આવે છે; નેપાળ પોલીસ અને જવાબદાર પરિવહન વહીવટ અલગ કાર્યો સંભાળે છે. ડિજિટલ ગુનાઓ ઇલેક્ટ્રોનિક વ્યવહારો અધિનિયમ 2063 (2008) અને નિયમો, રાષ્ટ્રીય દંડ સંહિતા અથવા અન્ય વિશેષ કાયદા હેઠળ આવી શકે છે. સાયબર બ્યુરો અનધિકૃત પ્રવેશ, સિસ્ટમ અથવા ડેટાના દુરુપયોગ અને ગેરકાયદેસર પ્રકાશન જેવા કેસોની તપાસ કરી શકે છે. નેપાળમાં ફોજદારી કાર્યવાહી કરાર અથવા ખાનગી વળતર માટેના દીવાની દાવાથી અલગ છે, જોકે ફોજદારી કેસમાં વળતરની બાબત પણ આવી શકે છે.