သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

မိူင်းမၢၼ်ႈမီးပိူင်သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇတၢင်းၵၢၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႄႉ ပိူင်ႈၵၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းၸွမ်းၼႃႈတီႈ၊ ၽူႈပၼ်ၸိူင်း၊ ၶိူင်ႈ၊ လွင်ႈမီးၾႆးၾႃႉ၊ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ၶိူင်ႈၶ่ายလႄႈမၢႆမီႈလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈဢၼ်ၸႂ်ႉယူႇယၢမ်းလဵဝ်။ ၽႃႇသႃႇမၢၼ်ႈပဵၼ်ၽႃႇသႃႇလူင်တႃႇၶေႃႈမုၼ်းၽႃႇသႃႇၼႂ်းမိူင်း၊ သမ်ႉၸႂ်ႉၽႃႇသႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၸွမ်း။ ၽွင်းလူင်ဢဵၼ်ႇၾွမ်ေးသျိၼ်း (Ministry of Information, MOI) ပဵၼ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈလူင်တႃႇသိုဝ်ႇလႄႈၶေႃႈမုၼ်း။ ၸုမ်းသဵင်လႄႈႁၢင်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ (Myanma Radio and Television, MRTV) ပၼ်သဵင်လႄႈႁၢင်ႈ၊ ၶၢဝ်ႇ၊ ပညာရေး၊ ၶေႃႈမုၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇယဝ်ႉၵေႃႈၵူၼ်းၼုမ်ႇ၊ လွင်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းလႄႈထ่ายทอดသဵင်တိုက်ရိုက်။ ၸုမ်းၶၢဝ်ႇမိူင်းမၢၼ်ႈ (Myanmar News Agency, MNA) ပဵၼ်ၸုမ်းၶၢဝ်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။ ၶေႃႇမသျိၼ်ႇၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇမိူင်းမၢၼ်ႈ (Myanmar Press Council, MPC) ပဵၼ်ၸုမ်းတၢင်းၵၢၼ်တႃႇၵူတ်းထတ်းၸၼ်ႉၸိူဝ်ႉ၊ ႁပ်ႉၶေႃႈတၢင်ႇလွင်ႈလႄႈၽတ်းၽဵင်ႇပၼ်သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵၢၼ်ၵုမ်းၵမ်ၶွင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈလၢႆလၢႆပၢႆးၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးၶေႃႈၶတ်းၶႂၢင်။ ၶေႃႇသီႇလွင်ႈသိုဝ်ႇသဵင်လႄႈႁၢင်ႈပဵၼ်သုၼ်ႇၼိုင်ႈၼႂ်းပိူင်သိုဝ်ႇလႅၼ်ႇတၢင်းၵၢၼ်။ မၢႆမီႈၶၢဝ်ႇ (News Media Law) ပီ 2014 ၵုမ်းၵမ်ၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ၊ သဵင်၊ ႁၢင်ႈ၊ ထီႇဝီႇလႄႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉ။ မၼ်းႁပ်ႉႁူႉပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် လွင်ႈႁႃၶေႃႈမုၼ်း၊ ၶဝ်ႈထိုင်ၶေႃႈမုၼ်းပၢၼ်ႇပွင်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈတၢင်ႇၶေႃႈၵမ်းထတ်းၵၢၼ်ဢၼ်ၸတ်းၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၽူႈပွင်ၸိုင်ႈလႄႈတရားလူင်။ မၼ်းပႃးဝႃႈသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇတေလႆႈဢမ်ႇထုၵ်ႇၵူတ်ႇထတ်းဝႆႉၸွမ်းမၢႆမီႈၼၼ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိူင်လဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉ ယွၼ်းႁႂ်ႈတိူင်ႇလၢတ်ႈမႅၼ်ႈ၊ မႄးၶေႃႈၽိတ်း၊ ႁူမ်ႇလူမ်ႈၽူႈပၼ်ငဝ်ႈၶၢဝ်ႇလႄႈတၢမ်းၸွမ်းၸၼ်ႉၸိူဝ်ႉ၊ သမ်ႉၶတ်းၶႂၢင်ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၸၢင်ႈပၼ်ႁႅင်းပၢင်တိုၵ်း။ မၢႆမီႈၽိုၼ်ႁူမ်ႈၸိုင်ႈ Article 354 ႁူမ်ႇလူမ်ႈလွင်ႈလၢတ်ႈလႄႈတႅမ်ႈၽႃႇၽိုၼ် သင်တႃႇမႅၼ်ႈၸွမ်းမၢႆမီႈလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ Union၊ မၢႆမီႈလႄႈၸၢႆးသိူဝ်း၊ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း၊ ပိူင်ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈၸၼ်ႉၸိူဝ်ႉ။ မၢႆမီႈၽိတ်း (Penal Code)၊ ၸဵမ် Section 505-A၊ မၢႆမီႈၶိူင်ႈသိုပ်ႇၵပ်းသိုပ်ႇ (Telecommunications Law)၊ မၢႆမီႈငဝ်ႈမုၼ်းဢီလက်ထရွန်နစ် (Electronic Transactions Law)၊ News Media Law၊ Printing and Publishing Law၊ Broadcasting Law လႄႈ Cybersecurity Law ဢၼ်ၸုမ်းၸတ်းၵၢၼ် State Administration Council ဢွၵ်ႇပီ 2025 ၸၢင်ႈမီးၽွၼ်းတေႃႇၵၢၼ်သိုဝ်ႇလႄႈလွင်ႈလၢတ်ႈၼိူဝ်ဢွၼ်ႇလႅင်း။ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႄႈၵၢၼ်တတ်းသိၼ်မၢႆမီႈ Cybersecurity Law ပီ 2025 ယင်းဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းလွတ်ႈလႅဝ်းၵုမ်ႇထူၼ်ႈ။ ၵၢၼ်ပိၼ်ႇၽိုၼ်၊ ပေႃႉဢွၵ်ႇၽိုၼ်တႅမ်ႈလႄႈၵၢၼ်ၸုမ်းၶၢဝ်ႇ ၵမ်ႈၼမ်လူဝ်ႇလႆႈလၢႆးမိုဝ်းႁပ်ႉႁွင်း ဢမ်ႇၼၼ်လိုင်ႇသိၼ်း ၸွမ်း Printing and Publishing Enterprise Law ပီ 2014။ ၽူႈပေႃႉဢွၵ်ႇၽိုၼ်တႅမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၸုမ်းၶၢဝ်ႇဢၼ်လႆႈလၢႆးမိုဝ်းၸၢင်ႈပိုတ်ႇဝႅပ်ႉသၢႆႉတႃႇၶၢဝ်ႇဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉ ၸွမ်းပိူင်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းဢမ်ႇမီးလၢႆးမိုဝ်းဢၼ်လူဝ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈလႆႈမႂ်ငိုၼ်း MMK 2 million တေႃႇ MMK 5 million။ ၶၢဝ်းယၢမ်းလိုင်ႇသိၼ်း၊ လွင်ႈတေႃႇဢႃယုလႄႈၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇ ၶိုၼ်ႈၵိုၵ်းၶေႃႈယွၼ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တီႈၼႆႈဢမ်ႇမီးၽႅၼ်ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၶူင်းၵၢၼ်ၽိုၼ်တႅမ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၶၢဝ်ႇ ထုၵ်ႇလႆႈထၢမ်ၵူတ်ႇထတ်းၶေႃႈယွၼ်းယၢမ်းလဵဝ်တီႈ Printing and Publishing Department ၵွၼ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်း။ Broadcasting Law ပီ 2015၊ ဢၼ်မႄးၶိုၼ်းပီ 2018၊ ၵုမ်းၵမ်လွင်ႈထ่ายทอดပၼ်တၢင်းလိၼ်၊ သၢႆၶေႃႇလႄႈလုၵ်ႈႁၢင်ႈ။ Broadcasting ၼိူဝ်ဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈပႃးၸႅင်ႈၼႂ်းပိူင်ၼၼ်ႉ လႄႈႁဵတ်းၵၢၼ်ပဵၼ်ပၢႆး streaming ႁင်းၶေႃ။ MRTV ယင်းပဵၼ်ငဝ်ႈၶၢဝ်ႇတၢင်းၵၢၼ်ဢၼ်ယႂ်ႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶွပ်ႇၶၢဝ်ႇသဵင်တႅၵ်ႈလႄႈၸၼ်ႉႁပ်ႉသဵင်ပိူင်ႈၵၼ်ၸွမ်းၼႃႈတီႈ။ Pyone Play ပၼ်ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းထီႇဝီႇလႄႈဝီႇတီႇဢူဝ်ႇဢွၼ်ႇလႅင်းၼႂ်းမိူင်း လႄႈၼႄၶေႃႈမုၼ်း MRTV-4 လႄႈ Channel 7၊ ၽူႈပၼ်ၶိူင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ထီႇဝီႇတိုက်ရိုက်ပိုတ်ႇပၼ်ယူႇတင်းဝၼ်းတင်းၶိုၼ်း။ MRTV ယင်းမီး stream ၼိူဝ်ဝႅပ်ႉသၢႆႉလႄႈပရူဝ်ႇၵရႅမ်။ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်တႄႉ ၶိုၼ်ႈၵိုၵ်းၶိူင်ႈၶ่ายဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်၊ ၽူႈပၼ်ဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉ၊ ၵႃႈၶေႃႈမုၼ်း၊ လွင်ႈမီးၶိူင်ႈလႄႈလွင်ႈပိၵ်ႉဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်၊ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈဝႃႈ မီးလွင်ႈၶဝ်ႈထိုင် streaming OTT ၸွတ်ႇတူဝ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး။ Facebook၊ YouTube၊ WhatsApp လႄႈ Signal ယၢမ်ႈထုၵ်ႇၶတ်းၶႂၢင် ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတၢင်းၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၼႂ်းတီႈတၢင်းၼိုင်ႈ။ VPN ၵေႃႈၸၢင်ႈထုၵ်ႇပိၵ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၵုမ်းၵမ်၊ လႄႈမီးတၢင်းပၼ်ၶၢဝ်ႇလွင်ႈတီႉၺွပ်းလႄႈယိုတ်းၶိူင်ႈၵွပ်ႈၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းဢွၼ်ႇလႅင်း။ လွင်ႈတတ်းၶိူင်ႈၶ่ายလႄႈၵၢၼ်သိုပ်ႇၵပ်းသိုပ်ႇ ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉ MPT၊ Ooredoo၊ Atom လႄႈ Mytel မီးၵၢၼ်တႅမ်ႈမၢႆဝႆႉ။ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းမိူင်း မိူၼ် My Space Myanmar၊ Okay Par လႄႈ Mtube ထုၵ်ႇၼမ်းၼႄဝႃႈပဵၼ်တၢင်းလိူၵ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶွပ်ႇၶၢဝ်ႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈမိူင်းမီးဢႄႇ ဢမ်ႇၼၼ်မီးၽွၼ်းၵၢၼ်ဢၼ်တႅမ်ႈမၢႆဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ။ မိူဝ်ႈဢမ်ႇၶဝ်ႈဢွၼ်ႇလႅင်းလႆႈ ၵူၼ်းၸၢင်ႈၸႂ်ႉပလႅတ်ႇၾွမ်ႇၼႂ်းမိူင်း၊ ဝႅပ်ႉသၢႆႉတႅၼ်းဢမ်ႇၼၼ်ဝႅပ်ႉသၢႆႉၽူႈၶၢႆႉပၢႆ၊ သဵင်ႁေႃလူင်းလၢႆး၊ shortwave ဢမ်ႇၼၼ်ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႉၶိူင်ႈၶ่าย။ ၶေႃႈမုၼ်းၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်ၶဝ်ႈၸႂ်၊ ၵူၼ်းၵပ်းသိုပ်ႇ၊ တီႈယူႇလႄႈၶိူင်ႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၽေးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ လႄႈဢမ်ႇထုၵ်ႇယုမ်ႇဝႃႈၵၢၼ်လၢတ်ႈလပ်ႉမီးၵၢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈၵမ်းသိုဝ်ႈ။ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းထုၵ်ႇထွၼ်လိုင်ႇသိၼ်းတႄႇပီ 2021။ ၽူႈၶၢဝ်ႇၵမ်ႈၽွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈၼွၵ်ႈမိူင်း၊ ၼမ်တီႈမိူင်းထႆး၊ ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉႁၢႆးငၢၼ်းလပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၸွမ်းသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလႄႈၵူၼ်းမိူင်း။ RSF ႁၢႆးငၢၼ်းဝၼ်းထိ 9 August 2026 ဝႃႈ ၽူႈၶၢဝ်ႇ 39 ၵေႃႉလႄႈၵူၼ်းႁဵတ်းသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ 2 ၵေႃႉ ထုၵ်ႇၵုမ်းၶင်။ ၽေးၸၢင်ႈမႃးတီႈၸုမ်းလက်နက်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႄႈၸုမ်းတေႃႇသူႈၸုမ်းသိုၵ်း၊ ၸွမ်းၼႃႈတီႈပၢင်တိုၵ်းၶိုၼ်ႈၵေႃႈ။ လွင်ႈၵူတ်ႇထတ်းဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈၵဝ်ႇလီၼၼ်ႉ ပဵၼ်တႅၵ်ႈယင်ၶေႃႈမုၼ်းၸွမ်းငဝ်ႈၶၢဝ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸုမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉသွင်ဢၼ်၊ ၸႅၵ်ႇဝၼ်း၊ တီႈလႄႈငဝ်ႈၶၢဝ်ႇၶေႃႈမၢႆတၢင်ႇၵၼ်၊ လႄႈၵူတ်ႇထတ်းငဝ်ႈႁၢင်ႈၽႃႇယႃႈလႄႈဝီႇတီႇဢူဝ်ႇ ၵွၼ်ႇၸႅၵ်ႇၽႄ။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၸၢင်ႈႁၼ်ပရူဝ်ႇၵရႅမ်သုၼ်ႇၵူၼ်းၼုမ်ႇတီႈ MRTV လႄႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၼႂ်း UNICEF Myanmar U-Report၊ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတႃႇၵူၼ်းၼုမ်ႇမီးသုၼ်ႇပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼိူဝ်တႅၵ်ႇလႅင်း ဢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈလၢႆ တႄႇႁဵတ်းၵၢၼ်ပီ 2016။ U-Report ၸႂ်ႉ poll၊ ၶေႃႈမုၼ်းလႄႈလွင်ႈတေႃႇလွင်ႈတၢင်း တႃႇလုၵ်ႈႁၢႆးသၢဝ်လႄႈၵူၼ်းၼုမ်ႇ၊ ၸဵမ်ၵူၼ်းယူႇၼႃႈတီႈၵႆလႄႈတီႈပၢင်တိုၵ်း။ ၼပ်ႉတေႃႇ July 2026 ၼၼ်ႉ မၼ်းႁၢႆးငၢၼ်းဝႃႈ မီး U-Reporter 1.2 million ၵေႃႉ လႄႈ poll 280 ဢၼ်။ ၶေႃႈလၢတ်ႈမုၵ်းမၢင်၊ ၶေႃႈမုၼ်းၽိတ်း၊ ၵၢၼ်ႁဵတ်းႁၢႆႉၼိူဝ်တႅၵ်ႇလႅင်း၊ doxxing၊ ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်း၊ လွင်ႈၶတ်းၶႂၢင်ၶိူင်ႈၶ่าย၊ ၶိူင်ႈမီးဢႄႇလႄႈၶေႃႈၶတ်းၶႂၢင်ၽႃႇသႃႇ တုမ်ႉတိူဝ်ႉလွင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ။ ဢမ်ႇမီးလၵ်းထၢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈဝႃႈ မီးသုၼ်ႇၵူၼ်းၼုမ်ႇတႃႇသိုဝ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈၵူႈတီႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။ လွင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈတၢင်းၵၢၼ်မီး MPC complaints၊ U-Report polls၊ လွင်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းၸုမ်းသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇလႄႈၵူၼ်းမိူင်း၊ ၵၢၼ်ၶၢဝ်ႇၵူၼ်းမိူင်း၊ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇတီႈၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈလွင်ႈၸႅၵ်ႇသဵင်ဢမ်ႇၼၼ်ဝီႇတီႇဢူဝ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ ၵၢၼ်ၵႂၢတ်ႈၶတ်းၶႂၢင်ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈပဵၼ်ၸိုဝ်ႈလပ်ႉ၊ တႅၵ်ႇတၢင်ႇၸၼ်ႉၵၢၼ်လၢတ်ႈလပ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ်ၵမ်းဢ้อม၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇမီးၶွင်ၼိုင်ႈဢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈႁင်းၶေႃ။ ၵႃႈၶဝ်ႈထိုင်မီးၶိူင်ႈ၊ data မိုဝ်းထိုဝ်၊ ၵႃႈ VPN ဢမ်ႇၼၼ်ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇၽႄတၢင်းလိူၵ်ႈ၊ လႄႈၸွမ်းၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸၢင်ႈမီးၵႃႈၽၢင်ႇႁိုဝ်ၵႃႈၶေႃႈမုၼ်း။ မိူဝ်ႈပိၵ်ႉဢိၼ်ႇထႃႇၼႅတ်ႉ ၵၢၼ်ႁႃၶၢဝ်ႇၸၢင်ႈလူဝ်ႇသဵင်ႁေႃ၊ shortwave ဢမ်ႇၼၼ်ၽိုၼ်လိၵ်ႈဢွၼ်ႇလႅင်း။ လွင်ႈတႄႉတႄႉၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈၽႂ်း ၸွမ်းဝဵင်း ဢမ်ႇၼၼ်ၼႃႈတီႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ၊ လွင်ႈပၢင်တိုၵ်း၊ ၽူႈပၼ်၊ ၶိူင်ႈ၊ ပမာဏ data၊ ၾႆးၾႃႉလႄႈၶေႃႈၸီႉသင်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈယၢမ်းလဵဝ်။