Тоҷикистон низоми миллии ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддӣ дорад, ки бо амалияи зиндаи ҷомеаҳо ҳамзист аст. Вазорати фарҳанг ва воҳидҳои мероси фарҳангии он, Комиссияи миллии Тоҷикистон оид ба ЮНЕСКО, мақомоти иҷроияи маҳаллӣ ва комиссияҳои ҷамоат барои ҳифзи расмӣ мусоидат мекунанд. Оилаҳо, маҳаллаҳо, ҷамоатҳо, калонсолон ва муносибати устод-шогирд таҷрибаҳоро ғайрирасмӣ интиқол медиҳанд. Мактабҳо, коллеҷҳо, қасрҳои фарҳанг, фестивалҳо ва лоиҳаҳои ЮНЕСКО роҳҳои иловагии ғайрирасмӣ фароҳам мекунанд. Дастрасӣ одатан ҷомеавӣ аст; хароҷот гуногун ва маъмулан хусусӣ мебошад. Сабти ЮНЕСКО ҳуқуқи умумӣ ба дастгирии молиявӣ эҷод намекунад. Анъанаҳои солона Сада ё Садаҳро дар 30 январ дар бар мегиранд: оташ афрӯхтан, сурудхонӣ, рақс, дуо, мева ва чормағз, тоза кардани ҷӯйбор, таъмири пул ва омодагӣ ба корҳои кишоварзӣ. Он махсусан дар ВМКБ ва минтақаҳои Помир, аз ҷумла Шуғнон, Рӯшон, Бартанг ва Хоруғ, намоён аст ва дар чорабиниҳои фарҳангии Истаравшан низ баргузор мешавад. Наврӯз аз 21 то 24 март ҷашн гирифта шуда, иди ғайрикорӣ тибқи қонун аст. Амалҳои маъмул тоза кардани хонаю маҳалла, бунёди боғ ва шинондани дарахт, кишти баҳорӣ, либоси идона, оростани Ҳафтсин ё Ҳафтшин, бозор, мусиқӣ, рақс, варзишҳои миллӣ ва омода кардани Суманак ё Сумалак бо иштироки ҷомеаро дар бар мегиранд. Урфу одатҳои баҳории минтақавӣ Гулгардонӣ дар минтақаҳои ҷанубӣ, Бойчечак дар минтақаҳои шимолӣ ва навъҳои помириро дар бар мегиранд. Тиргон 1 июл иди расмии ғайрикорӣ аст, ҳарчанд расму одатҳои маҳаллӣ дар бораи он камтар пайгирона ҳуҷҷатгузорӣ шудаанд. Меҳргон ё Меҳргон иди расмии ҳосил ва тирамоҳ буда, дар шаклҳои минтақавӣ одатан байни тақрибан 2 октябр ва 2 ноябр баргузор мешавад; он шукргузорӣ барои ҳосилу чорво, хӯрокҳои мевагӣ ва ғалладона, мусиқӣ, рақс, гӯштингирии маҳаллӣ ва намоишгоҳи гулу ҳунармандиро дар бар мегирад. Қонун дар бораи идҳо онро рӯзи ғайрикорӣ муқаррар накардааст. Расму одатҳои давраҳои зиндагӣ таваллуд ва номгузорӣ, Гаҳворабандон — бори аввал ба гаҳвора гузоштани тифл, Чиллагурезон дар анҷоми давраи чилрӯза ва Мӯйсаргирон — мӯйсаргирии аввалини кӯдакро дар бар мегиранд. Ин амалҳо ихтиёрӣ буда, одатан дар доираи оила баргузор мешаванд. Хатнасур, ҷашни хатнасур, низ дар доираи оила ва бо розигии падару модар баргузор мешавад. Худи амали хатна бояд дар давоми як моҳи баъди таваллуд дар муассисаи тиббии масъул анҷом ёбад ва он ҷо ройгон аст; Ақиқаро манъ кардаанд. Қоидаҳои давлатӣ ба тӯй ва мотам низ таъсир мерасонанд. Никоҳ бояд тавассути ЗАГС ё дигар идораи салоҳиятдори бақайдгирӣ сабт шавад. Тӯй метавонад дар давоми ду рӯз на бештар аз ду маърака дошта бошад; дар зиёфат то 150 нафар ва дар ош ё таоми тӯй то 200 нафар иштирок карда метавонанд. Домодталбон ва Арусбинон маъракаҳои ихтиёрии оилавӣ буда, то 15 нафар доранд. Як қатор маросими омодагӣ ва баъдӣ, туҳфаҳо ва хароҷоти дигар манъ ё маҳдуданд. Маъракаи тӯй то се соат иҷозат аст; вақти иҷозатдодашуда аз шаҳр, шаҳрак ё деҳа ва фасл вобаста мебошад. Намози ҷаноза маҳдудияти шумораи иштироккунанда надорад, аммо дар сеюм, чил ва сол қурбонии ҳайвон ё додани таом мумкин нест. Як қатор маросими мотам ва туҳфаҳои пулӣ ё моддӣ манъ шудаанд, дар ҳоле ки пардохти хизмат барои қабрканӣ ва шустани ҷасад иҷозат аст. Маросимҳои динӣ ба мисли Рамазон, Қурбон, Мавлуд ва Ҳаҷ ё Умра асосан ба амалияи динӣ тааллуқ доранд, на ба ин гурӯҳи анъанаҳо. Сарҳади фарҳангии дахлдор дастархони хоксорона дар Рамазон ё Қурбон, манъи исроф ва туҳфаҳоро дар бар мегирад; Мавлуд танҳо дар масҷид, ихтиёрӣ ва бе ҷамъоварии пул ё таом баргузор шуда метавонад. Меҳмоннавозӣ махсусан тавассути оила, ҳамсоя ва калонсолон мерос мегузарад. Хонаҳои суннатии помирӣ ҳамчун фазои фарҳангии вобаста ба ҷомеаҳои исмоилӣ сабт шудаанд, аммо ба унсурҳои ЮНЕСКО дохил нестанд. Ғизо, либос, мусиқӣ ва ҳунармандӣ аксар вақт маънои иҷтимоие доранд, ки аз истифодаи моддии онҳо фаротар меравад. Оши палав ҳамчун расми меҳмондорӣ ва рӯйдоди ҳаётӣ дар ҷашн, маъракаҳои оилавӣ ва ҷамъомади ҷомеа амал мекунад. Суманак асосан расми Наврӯз ва ҷомеа аст; одатан занон онро ба таври дастаҷамъӣ бо ёрии мардон омода карда, байни иштирокчиён тақсим мекунанд. Пухтани он на бештар аз даҳ соат давом мекунад. Чакан аз матои пахтагӣ ё абрешимии гулдӯзишуда бо нақшҳои гулӣ ва кайҳонӣ иборат аст ва барои либос ва ашёи рӯзгор истифода мешавад. Дар Хатлон куртаи чакан либоси муҳими арӯсӣ аст. Атлас аз абрешим ва адрас аз абрешиму пахта бофта мешавад. Оилаҳо, марказҳои истеҳсолӣ, мактабҳо, коллеҷҳо ва фестивалҳо истеҳсол ва истифодаи онҳоро аз ҷониби занону духтарон дар ҷашн, кор, мактаб ва зиндагии ҳаррӯза дастгирӣ мекунанд. Омӯзиш маъмулан тақрибан се то панҷ моҳ давом мекунад. Фалак анъанаи мусиқии мардуми кӯҳистони тоҷик аст. Фалакхонро мард ё зан танҳо бе асбоб, бо асбоб ё бо ансамбл ва рақс иҷро карда метавонад. Мавзӯъҳои он ишқ, дард, ватан, ҷудоӣ ва дидорро дар бар гирифта, дар ҷашн, тӯй, мотам, кор, чӯпонӣ ва ҷамъомадҳои иҷтимоӣ иҷро мешавад. Шашмақом анъанаи классикии шаҳрӣ бо пайвандҳои тоҷикӣ аст; он суруд, асбоб ва шеърро ба ҳам меорад ва ба таври шифоҳӣ аз устод ба шогирд мегузарад. Услубҳои маҳаллии он аз кам будани устоҳои мустақил осеб мебинанд ва омӯзиши институтсионалӣ бартарӣ пайдо мекунад. Рубоб, ки рабоб ё рубоб низ гуфта мешавад, асбоби тории суннатӣ буда, аз кандакории чӯб, ҷобаҷогузории нақшу ороиш сохта мешавад. Кирмакпарварӣ парвариши тут, кирмак, пилла, ришта, рангкунӣ ва бофандагиро дар бар мегирад; тазҳиб, зарҳалкорӣ ва наққошӣ шаклҳои тазйину ҳунари ороиширо фаро мегиранд. Омӯзиш ва нарх аз бозор ва муассисаҳо вобаста буда, ҳаққи ягонаи собити умумидавлатӣ муқаррар нашудааст. Фарқияти минтақавӣ назаррас аст. ВМКБ ва минтақаҳои Помир бо Фалак, Сада, фарҳанги хонаи помирӣ ва расму одатҳои минтақавии оилавӣ сахт алоқаманданд. Хатлон ва Кӯлоб бо либоси арӯсии чакан, Фалак ва дигар амалҳои мусиқӣ шинохта мешаванд. Суғд ва минтақаҳои шимолӣ навъҳои шаҳрӣ ва шимолии мусиқию баҳориро доранд. Душанбе муассисаҳои фарҳангии давлатӣ, намоишгоҳҳо ва фестивалҳоро мутамарказ мекунад. Эътирофи миллӣ тавассути ЮНЕСКО ва Вазорати фарҳанг метавонад тарзи муаррифиро меъёрӣ гардонад, аммо шаклҳои маҳаллӣ ҳамоно муҳиманд. Аз замони истиқлол барномаҳои эҳёи давлатӣ, курсҳои расмӣ, расонаҳо, фестивалҳо ва сабтҳои онлайн интиқоли оилавиро пурра кардаанд. Шаҳрнишинӣ, меъёрсозӣ ва аз байн рафтани устоҳои ботаҷриба барои ҳифз хавф эҷод мекунанд; Қонуни №2048 баъзе маросимҳоро ба шакли хурдтар ва камхарҷтари оилавӣ равона кардааст.
Анъанаҳо дар Тоҷикистон
Анъанаҳои Тоҷикистон расму одатҳои такроршавандаи вобаста ба даври солона, ҳаёти оилавӣ, дин, ғизо, либос, мусиқӣ, ҳунармандӣ ва ҳувияти минтақавиро дар бар мегиранд. Наврӯз, Сада, Тиргон ва Меҳргон марҳилаҳои гуногуни солро нишон медиҳанд; тӯй, таваллуд, мотам ва меҳмондорӣ маросимҳои муҳими оилавию ҷомеавиро ташкил мекунанд. Урфу одатҳо байни ҷомеаҳои тоҷик, помирӣ ва дигар минтақаҳо фарқ доранд ва аз ҷониби оилаҳо, маҳаллаҳо, ҷамоатҳо, мактабҳо, муассисаҳои фарҳангӣ ва устоҳои моҳир шакл мегиранд.
Tip
Анъанаро дар Тоҷикистон ҳамчун расму одати оилавӣ ё ҷомеавии маҳаллӣ баррасӣ кунед, на як қолаби яксон барои тамоми кишвар. Пеш аз иштирок, баргузории чорабинӣ ё оғози омӯзиш минтақа, мақсад, ҷомеа ё муассисаи масъул, сана ва маҳдудиятҳои ҳуқуқиро муайян кунед. Расму одатҳои оилавӣ, муаррифии фарҳангӣ ва маросимҳои динӣро ҷудо нигоҳ доред, зеро онҳо метавонанд муҳит, интизориҳо ва маҳдудиятҳои гуногун дошта бошанд.