Тажикстанда материалдык эмес маданий мурасты сактоонун улуттук системасы жана жамааттардын жандуу практикасы катар бар. Маданият министрлиги жана анын маданий мурас бөлүмдөрү, Тажикстандын ЮНЕСКО боюнча улуттук комиссиясы, жергиликтүү аткаруу бийлиги жана жамоат комиссиялары расмий сактоону колдойт. Үй-бүлөлөр, махаллалар, жамоаттар, аксакалдар жана устод-шакирт устаттык мамилелери практиканы расмий эмес жол менен өткөрүп берет. Мектептер, колледждер, маданият үйлөрү, фестивалдар жана ЮНЕСКОнун коргоо долбоорлору кошумча расмий эмес жолдорду сунуштайт. Катышуу жалпысынан жамаат аркылуу болот; чыгымдар ар башка жана көбүнчө жеке төлөнөт. ЮНЕСКОнун тизмесине кирүү каржылык колдоого жалпы укук бербейт. Жылдык салттарга 30-январдагы Сада же Садех кирет: от жагуу, ырдоо, бийлөө, дуба кылуу, мөмө-жемиш жана жаңгак таратуу, суу жолдорун тазалоо, көпүрөлөрдү оңдоо жана айыл чарба иштерине даярдануу. Бул майрам Тоолуу-Бадахшанда жана Шугнан, Рушан, Бартанг, Хорог сыяктуу Памир аймактарында өзгөчө көрүнүктүү; ошондой эле Истаравшандагы маданий иш-чараларда кездешет. Навруз 21–24-мартта өтүп, мыйзам боюнча иш күн эмес майрам болуп саналат. Үйдү жана кварталды тазалоо, бакча менен бак-дарактарды отургузуу, жазгы эгин себүү, майрамдык кийим, Haft Sin же Haft Shin дасторкону, базарлар, музыка, бий, улуттук спорт жана жамаат менен Суманак же Сумалак жасоо кеңири тараган. Жазга байланыштуу аймактык салттарга түштүктөгү Гулгардони, түндүктөгү Бойчечак жана памир варианттары кирет. Тиргон 1-июлда белгиленген расмий иш күн эмес майрам, бирок жергиликтүү майда-чүйдө практикалар туруктуу документтештирилген эмес. Мехргон же Мехргон — күзгү түшүм майрамы; аймактык түрлөрү менен адатта 2-октябрдан 2-ноябрга чейинки мезгилде өтүп, эгин менен малга ыраазычылык билдирүү, мөмө-жемиш жана дан тамактары, музыка, бий, жергиликтүү күрөш, гүл жана кол өнөрчүлүк көргөзмөлөрүн камтыйт. Майрамдар жөнүндө мыйзам боюнча анын иш күн эмес майрам макамы белгиленген эмес. Жашоо циклине байланышкан үрп-адаттарга төрөлүү жана ат коюу, наристени биринчи жолу бешикке салуу — Гахворабандон, кырк күндүк мезгилдин аягы — Чиллагурезон, баланын алгачкы чачын алуу — Муйсаргирон кирет. Бул иш-чаралар ыктыярдуу жана адатта үй-бүлөнүн ичинде өтөт. Баланы сүннөткө отургузууга байланышкан майрам — Хатнасур да ата-эненин макулдугу менен үй-бүлө ичинде өткөрүлөт. Процедуранын өзү төрөлгөндөн кийин бир айдын ичинде жооптуу медициналык мекемеде жасалышы жана ал жерде акысыз болушу керек; Акикага тыюу салынган. Мамлекеттик эрежелер үйлөнүү жана аза күтүүнү да жөнгө салат. Нике ZAGS же башка компетенттүү каттоо органы аркылуу катталышы керек. Үйлөнүү үлпөтү эки күндө экиден ашпаган иш-чарадан турушу мүмкүн; тойго 150гө чейин, үйлөнүү тамагына же Ошиге 200гө чейин адам катыша алат. Домодталбон жана Арусбинон — ыктыярдуу, 15 адам менен чектелген үй-бүлөлүк иш-чаралар. Даярдык жана кийинки айрым жөрөлгөлөргө, белек берүү салттарына жана башка чыгымдарга тыюу салынат же чектөө коюлат. Той иш-чаралары үч саат менен чектелет; шаар, поселок жана айыл үчүн, ошондой эле мезгилге жараша уруксат берилген убакыт аралыгы айырмаланат. Сөөк коюу намазына катышуучулардын саны чектелбейт, бирок үчүнчү, кыркынчы күндөгү жана жылдык эскерүүдө мал союуга же тамак берүүгө болбойт. Аза күтүү боюнча аты аталган айрым жөрөлгөлөргө жана акчалай же буюм түрүндөгү белектерге тыюу салынат; көр казуу жана маркумду жуунтуу кызматы үчүн акы төлөөгө болот. Рамазан, Курбон, Мавлид, ажылык же умра сыяктуу диний амалдар биринчи кезекте диний практикага кирет, бул салттар темасына эмес. Алардын маданият менен кесилишкен жагына Рамазан же Курбон учурунда жупуну дасторкон даярдоо, ысырапка жана белекке тыюу, ошондой эле акча чогултпай же тамак бербей, мечитте гана ыктыярдуу өткөрүлчү Мавлид кирет. Мехмоннавоози — меймандостук — өзгөчө үй-бүлөлөр, кошуналар жана аксакалдар аркылуу муунга өтөт. Памирдеги сүннөт үйлөрү исмаилит жамааттары менен байланышкан маданий жай катары документтештирилген, бирок ЮНЕСКОнун элементтери катары тизмеге кирген эмес. Тамак-аш, кийим, музыка жана кол өнөрчүлүк материалдык колдонулушунан тышкары коомдук мааниге ээ. Ош Палав майрамдарда, үй-бүлөлүк окуяларда жана жамааттык чогулуштарда конок тосуу жана турмуштук окуяларды белгилөө салты болуп саналат. Суманак негизинен Навруздагы жана жамааттык салт: аны адатта аялдар биргелешип даярдайт, эркектер жардам берет жана катышуучулар бөлүшөт; бышыруу он сааттан ашпайт. Чакан — гүл жана космос мотивдери түшүрүлгөн, кийимге жана үй буюмдарына колдонулган саймалуу пахта же жибек кездеме. Хатлондо Чакан көйнөгү келиндин маанилүү кийими болуп эсептелет. Атлас жибектен жасалат, адрас жибек менен пахтаны айкалыштырат. Үй-бүлөлөр, өндүрүш борборлору, мектептер, колледждер жана фестивалдар аялдар менен кыздардын аны майрамда, жумушта, мектепте жана күнүмдүк турмушта өндүрүп, колдонушун колдойт. Окуу адатта үчтөн беш айга чейин созулат. Фалак — тоолуу тажик жамааттары менен байланышкан музыкалык салт. Фалакхондор эркектер же аялдар тарабынан аспапсыз жалгыз, аспап менен же ансамбль жана бий коштоосунда аткарылышы мүмкүн. Темалары сүйүү, кайгы, мекен, ажырашуу жана кайра жолугушууну камтыйт; ал майрамдарда, тойлордо, аза иш-чараларында, жумушта, мал кайтарууда жана коомдук чогулуштарда аткарылат. Шашмаком — тажик байланыштары бар шаардык классикалык салт; ырдоону, аспаптарды жана поэзияны айкалыштырып, устаттан шакиртке оозеки өтөт. Өз алдынча устаттар азайып, мекемелик окутуу үстөм болуп бараткандыктан анын жергиликтүү стилдерин жоготуу коркунучу бар. Рубаб, рабаб же рубоб деп да аталган аспап — жыгач оюу, инкрустация жана кооздоо менен жасалган салттуу кылдуу аспап. Жибекчилик тут дарагын өстүрүү, жибек куртун багуу, пилла алуу, жип даярдоо, боёо жана токуу иштерин камтыйт; Тэзхиб, Зарҳалкори жана Наққошлик кооздук жана көркөмдөө өнөрүнүн түрлөрү. Окутуу менен баа базарга жана мекемелерге жараша болот; өлкө боюнча туруктуу бир тариф жок. Аймактык айырмачылыктар олуттуу бойдон калууда. Тоолуу-Бадахшан жана Памир аймактары Фалак, Сада, Памир үй маданияты жана аймактык үй-бүлөлүк үрп-адаттар менен тыгыз байланышкан. Хатлон жана Кулоб Чакан келин кийими, Фалак жана башка музыкалык практикалар менен байланыштуу. Согд жана түндүк аймактарда шаардык жана түндүк музыкалык формалар жана жазгы варианттар бар. Душанбе мамлекеттик маданий мекемелерди, көргөзмөлөрдү жана фестивалдарды топтойт. ЮНЕСКО жана Маданият министрлигинин улуттук таануусу көрсөтүүнү стандартташтырышы мүмкүн, бирок жергиликтүү формалар маанилүү бойдон калат. Эгемендиктен кийин мамлекеттик кайра жандандыруу программалары, расмий курстар, медиа, фестивалдар жана онлайн жаздыруулар үй-бүлөлүк мураска кошулду. Шаарлашуу, стандартташтыруу жана тажрыйбалуу устаттарды жоготуу сактоо тобокелдигин жаратат; 2048-мыйзам айрым жөрөлгөлөрдү чакан жана чыгымы азыраак үй-бүлөлүк форматтарга жылдырды.
Тажикстандагы салттар
Тажикстандагы салттарга жылдык циклге, үй-бүлөлүк турмушка, динге, тамак-ашка, кийимге, музыкага, кол өнөрчүлүккө жана аймактык иденттүүлүккө байланышкан кайталанып туруучу үрп-адаттар кирет. Навруз, Сада, Тиргон жана Мехргон жылдын ар башка учурларын белгилейт; үйлөнүү, төрөлүү, аза күтүү жана меймандостук үй-бүлө менен жамааттын маанилүү окуяларын уюштурат. Тажик, памир жана башка аймактык жамааттардын салттары айырмаланып, үй-бүлөлөр, махаллалар, жамоаттар, мектептер, маданий мекемелер жана уста-шакирт мамилелери аркылуу калыптанат.
Tip
Тажикстандагы салтты бирдей улуттук сценарий эмес, жергиликтүү үй-бүлөнүн же жамааттын практикасы катары караңыз. Катышардан, иш-чара уюштуруудан же үйрөнө баштоодон мурда аймакты, максатты, жооптуу жамаатты же мекемени, датаны жана укуктук чектөөлөрдү аныктаңыз. Үй-бүлөлүк үрп-адаттарды, маданий көрсөтүүлөрдү жана диний амалдарды бөлүп караңыз: алардын жайы, күтүүлөрү жана чектөөлөрү ар башка болушу мүмкүн.