Тибқи таҳқиқоти дастрас беш аз 90% аҳолии Тоҷикистон мусулмонанд, ҳарчанд маълумоти дастраси расмии барӯйхатгирии аҳолӣ фоизи муфассали боэътимоди динҳоро пешниҳод намекунад. Аксари мусулмонон пайрави суннии мазҳаби ҳанафӣ мебошанд. Ҷомеаҳои шиаи исмоилӣ дар ВМКБ ва байни мардуми помирӣ махсусан назаррасанд. Ба ҷомеаҳои дигари сабтиномшуда ё ҳуҷҷатгузоришуда православҳои рус, евангелистҳо, баптистҳо, католикҳои румӣ, адвентистҳои рӯзи ҳафтум, лютеранҳо, протестантҳо, яҳудиён, баҳоиён ва пайравони Ҷамъияти байналмилалии шуури Кришна дохил мешаванд. Кумитаи дин, танзими анъана ва ҷашну маросимҳои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ниҳоди марказии давлатӣ оид ба сиёсати динӣ, сабти ном, иҷозатҳо, назорат, таълими динӣ ва ибодатгоҳҳо мебошад. Маркази исломии Тоҷикистон ва Шӯрои уламои он ниҳодҳои муҳими умури динии суннии ҳанафӣ мебошанд. Комиссияҳои маҳаллӣ низ дар идоракунӣ иштирок мекунанд. То 1 сентябри соли 2025 Тоҷикистон 4,058 иттиҳодияи динии сабтиномшуда дошт, аз ҷумла 3,988 масҷид, як Маркази исломӣ, се иттиҳодияи динии исмоилӣ ва 66 созмони динии дигари ғайриисломӣ. Созмони динӣ тавассути бақайдгирии давлатӣ шахсияти ҳуқуқӣ мегирад. Ҷомеаи динӣ метавонад танҳо барои сабти ҳисобӣ, бе шахсияти ҳуқуқӣ, сабт шавад. Ариза одатан ҳадди ақал 10 муассиси 18-сола ё калонтар, далели он ки ҳар муассис на камтар аз панҷ сол дар маҳал зиндагӣ кардааст, маълумоти шаҳрвандӣ ва суроға, маълумоти таваллуд, тавсифи эътиқод ва амалия, маълумот дар бораи таҳсил ва масъалаҳои оила ё издивоҷ ва оинномаро талаб мекунад. Созмонҳои сабтиномшуда ҳисоботи солонаи фаъолият пешниҳод мекунанд. Маблағ ё муҳлати баррасии боэътимоди расмӣ муайян нашудааст. Конститутсия ва қонун дар бораи иттиҳодияҳои динӣ эътиқод, тағйири дин, амалияи инфиродӣ ё дастаҷамъӣ ва ҳаққи бовар накарданро ҳифз мекунанд. Одамон одатан вазифадор нестанд дини худро ошкор кунанд. Намози дастаҷамъӣ одатан дар маконҳои тасдиқшуда баргузор мешавад, дар ҳоле ки маълумоти ҳукумат намозро дар хонаҳои хусусӣ иҷозатдодашуда тавсиф мекунад. Ҷойи масҷид, имомон, сохтмон, адабиёти динӣ ва чорабиниҳои ҷамъиятӣ ба сабти ном, тасдиқ ё назорати дигари расмӣ ниёз доранд. Фаъолияти динии оммавии шахсони то 18-сола сахт маҳдуд аст ва иштироки занон дар ибодат вобаста ба муассиса ва маҳал фарқ мекунад. Қонуни соли 2009 «Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ» бо тағйироти баъдӣ чаҳорчӯбаи асосии ҳуқуқист. Мактаби ҳанафӣ дорои аҳамияти махсуси фарҳангӣ ва маънавӣ эътироф мешавад, аммо Тоҷикистон дини давлатӣ надорад. Мақомот метавонанд фаъолиятро бо асосҳои тартиботи ҷамъиятӣ, амният, сохтори конститутсионӣ, ахлоқ, саломатӣ ё тамомияти арзӣ маҳдуд кунанд. Фаъолияти сабтиномнашуда ё расман манъшуда метавонад таҳрим гардад. Шоҳидони Яҳува дар тамоми кишвар манъ шудаанд; ҷомеаҳои исмоилӣ ва помирии ВМКБ бо фишори махсуси давлатӣ рӯбарӯянд. Арзёбиҳои мустақил маҳдудиятҳои ҷиддӣ ва низоммандро тавсиф мекунанд, ҳукумат бошад ин арзёбиҳоро рад мекунад. Иди Фитр, ки Иди Рамазон номида мешавад, ва Иди Қурбон идҳои ғайрикорӣ мебошанд, ки қонун эътироф кардааст. Мақоми масъули дин санаи онҳоро ҳар сол муайян мекунад. Қонуни ҷашну маросими соли 2024 зиёфати оилавӣ ва дастархонро иҷозат медиҳад, аммо хароҷоти зиёдатӣ ва идгардак — ҷамъоварии дар ба дари ширинӣ ё туҳфа аз ҷониби кӯдакон дар Рамазон ё Ид — ро манъ мекунад. Маълумоти ҳукумат мегӯяд, ки кӯдакон метавонанд ҳамроҳи падару модар ё оила иштирок кунанд. Ҷомеаҳои динии дигар низ метавонанд урфу одатҳои худро дар доираи чаҳорчӯбаи ҳуқуқӣ амалӣ кунанд. Мактабҳои умумӣ метавонанд таърихи динро бе таълимоти таблиғии мазҳабӣ омӯзонанд. Омӯзиши динӣ ба муассисаҳои сабтиномшуда ва дорои иҷозатнома маҳдуд шуда, бояд ба стандартҳои давлатии таҳсилот мувофиқат кунад. Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам-Абӯҳанифа Нуъмон ибни Собит муассисаи давлатӣ буда, соли 2007 таъсис ёфтааст; бинои нави он соли 2025 бо иқтидори то 2,500 донишҷӯ кушода шуд. Таҳсил дар хориҷ дар соҳаи дин одатан таҳсилоти динии пешакии дохилӣ ва иҷозати хаттии мақомоти дахлдори динӣ ва маорифро талаб мекунад. Кумита ва Маркази исломӣ барои имомхатибон омӯзиши такмилиро фароҳам мекунанд. Дастури динӣ ва фаъолияти динии оммавии марбут ба ноболиғон бо маҳдудиятҳои сахти ҳуқуқӣ рӯбарӯянд. Давлат ҳаҷҷи солонаро тавассути Кумита, аз ҷумла интихоби зоирон, роҳбаладон ва логистикаро ташкил мекунад. Нархи ҳаҷ дар соли 2025 56,800 TJS буд ва парвозҳои рафтуомад, меҳмонхонаҳо дар Макка ва Мадина, се вақт хӯрок, нақлиёт, хизматрасонӣ дар Мино, Арафот ва Муздалифа, қурбонӣ, нигоҳубини тиббӣ, суғурта, боҷи давлатӣ ва дастури ҳаҷро дар бар мегирифт. Нарху наво, квота ва тартиби ҳаҷу умра метавонанд ҳар сол тағйир ёбанд. Рақамҳои гузоришшуда барои соли 2024 5,220 ҳоҷии ҳаҷ ва беш аз 55,000 зоири умра, ва то моҳи августи соли 2025 5,223 ҳоҷии ҳаҷ ва беш аз 67,000 зоири умра буданд. Ҳукумат дар Душанбе, ВМКБ, Суғд, Хатлон ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ вохӯриҳои расмӣ бо ҷомеаҳои мусулмон ва ғайримусулмонро ташкил мекунад. Маркази исломӣ ва Маркази исмоилӣ минбарҳои муассисавиро таъмин мекунанд. Сохторҳои муколамаи мустақил ба қадри кофӣ ҳуҷҷатгузорӣ нашудаанд. Издивоҷи динӣ танҳо ҳуқуқ ва вазифаҳои издивоҷи шаҳрвандиро ба вуҷуд намеорад. Издивоҷ тавассути сабти ном дар идораи сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ, ки маъмулан ЗАГС номида мешавад, аз ҷиҳати ҳуқуқӣ эътибор пайдо мекунад; синни ҳадди ақали ҳуқуқӣ 18 аст ва суд метавонад дар ҳолати истисноӣ онро то як сол кам кунад. Намози ҷаноза, намози дастаҷамъӣ ва идҳои динӣ иҷозат дода мешаванд, дар ҳоле ки тӯйҳо, маросимҳои оилавӣ ва ҷашнҳои бозгашт аз ҳаҷ зери танзими давлат қарор доранд.
Дин дар Тоҷикистон
Дини асосии Тоҷикистон ислом аст; аксари мусулмонон пайрави суннии мазҳаби ҳанафӣ ва ҷомеаи хурдтари шиаи исмоилӣ асосан дар ВМКБ зиндагӣ мекунанд. Ҷомеаҳои динӣ баъди бақайдгирии давлатӣ метавонанд расман фаъолият кунанд, аммо ибодат, таълими динӣ, нашрияҳо, биноҳо ва фаъолияти ҷамъиятӣ зери танзими сахт қарор доранд. Чаҳорчӯбаи ҳуқуқӣ озодии эътиқодро эътироф мекунад, вале ҳамзамон маҳдудиятҳои вобаста ба тартиботи ҷамъиятӣ, амният, фарҳанги миллӣ ва маросимҳоро ҷорӣ мекунад.
Tip
Фаъолияти диниро дар Тоҷикистон соҳаи танзимшаванда ҳисоб кунед: ибодати инфиродӣ, фаъолияти ҷомеа, таҳсил, ҷашн, зиёрат ва рӯйдодҳои зиндагӣ метавонанд талаботи гуногун дошта бошанд. Пеш аз ташкили чорабинии ҷамъиятӣ мақоми масъул ва вазъи иҷозати ҷориро санҷед, ҳамзамон сабти ҳуқуқии издивоҷро аз маросими динӣ ҷудо анҷом диҳед. Агар қонун иҷозат ё бақайдгирии расмӣ талаб кунад, ба амалияи ғайрирасмӣ, нархи кӯҳна ё танҳо маросими динӣ такя накунед.