Қаламрави Тоҷикистони имрӯза дар буриши минтақаҳои кӯҳии Осиёи Марказӣ, маҳалҳои воҳавӣ ва роҳҳои тиҷоратӣ ҷойгир аст. Ҷомеаҳои қадимаи суғдӣ шаҳрҳо ва шабакаҳои тиҷоратиро рушд доданд, Империяи Кӯшониён бошад минтақаро бо низомҳои васеи иқтисодӣ ва динӣ пайваст. Фатҳҳои араб исломро оварданд, ҳарчанд забонҳо, расму оинҳо ва анъанаҳои қадимаи маҳаллӣ ба ҷомеа таъсиргузор монданд. Давлати Сомониён, ки дар асрҳои 9 ва 10 марказ дошт, дар хотираи таърихии тоҷикон аҳамияти хос дорад, зеро дар давраи ҳукмронии он забон ва фарҳанги форсӣ рушд карданд. Дар асрҳои баъдӣ фатҳи муғулҳо, нуфузи Темуриён ва ҳукмронии чанд сулолаи Осиёи Марказӣ ба вуқӯъ пайваст. Империяи Русия дар асри 19 назорати худро ба қисматҳои минтақа густариш дод. Ҳудудбандии миллии шӯравӣ соли 1924 Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон ва соли 1929 Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистонро таъсис дод. Ҳокимияти шӯравӣ маорифи давлатӣ, барномаҳои саноатӣ ва кишоварзӣ, ҳудудҳои нави маъмурӣ ва маҳдудиятҳо барои муассисаҳои динӣ ҷорӣ кард ва ҳамзамон ба шаҳрнишинӣ ва густариши саводнокӣ мусоидат намуд. Тоҷикистон соли 1991 истиқлол эълон кард. Танишҳои сиёсӣ ва минтақавӣ ба ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 табдил ёфтанд. Созишномаи сулҳ даргириҳои асосии мусаллаҳонаро хотима дода, заминаи тақсими қудратро фароҳам овард, аммо оворашавӣ, хисороти иқтисодӣ ва ихтилофҳои иҷтимоӣ ба кишвар таъсир расонданро идома доданд. Тафсири таърих байни ривоятҳои расмии миллӣ, гузоришҳои давраи шӯравӣ, хотираи минтақавӣ ва пажӯҳишҳои академӣ фарқ мекунад; бинобар ин ёдгориҳо, китобҳои дарсӣ, таърихи оилавӣ ва манбаъҳои бойгонӣ метавонанд ба ҷанбаҳои гуногун таъкид кунанд.
Таърихи Тоҷикистон
Таърихи Тоҷикистон ҷомеаҳои қадимаи эронзабон, сулолаҳои исломӣ, империяҳои Осиёи Марказӣ, ҳукмронии Русия, давраи шӯравӣ ва истиқлолро ба ҳам мепайвандад. Суғд, Империяи Кӯшониён ва давлати Сомониён ба мероси фарҳангӣ ва сиёсии минтақа таъсир гузоштанд. Тоҷикистон соли 1991 пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ мустақил шуд ва солҳои 1992–1997 ҷанги шаҳрвандиро аз сар гузаронд.
Tip
Ин шарҳро барои муайян кардани пайдарпайии рӯйдодҳо ва фарқ кардани таъсири фарҳангӣ аз идомаи сиёсӣ истифода баред. Ҷадвали хронологӣ нуқтаи оғози равшан медиҳад; барои давраҳои баҳснок ривоятҳои расмӣ, минтақавӣ, оилавӣ ва академиро муқоиса кунед. Ҳангоми арзёбии идомаи таърихӣ давлатҳои қадима, сохторҳои маъмурии шӯравӣ ва Тоҷикистони мустақилро аз ҳам ҷудо нигоҳ доред.