Suriye de Huner

Suriye de huner vıraştış, musnayış, eşkera kerdene u muhafazet kerdene rê formal, neformal u qeyriresmî rêçeyî esto. Wezaretê Kulturî mıntıqayê mîyanêna de Hunerê Zerîn, Teatr u Muzık, Mirasê Nêmadî, Merkezê Kulturî, Kulturê Parêzgehan, Etkinî u Festivalan, Veguhestışê Dijitalî u Mafê Telîf koordîne keno. Organê peywendîdar miyan de Pirtûkxaneyê Neteweyî, Müdüriyetê Giştî yê Antîkatî u Muzehan (DGAM), Operaya Şamî, Fondata Giştî ya Sînema, Desteyê Giştî yê Pirtûkan yê Suriye, Enstituyê Bilind yê Muzıkî, Enstituyê Bilind yê Hunerê Dramatîkî u Enstituyê Bilind yê Hunerê Sînemayî esto. Hunerkarê görsel de nêqiş, heykel, xetata erebî u pêşangehî kar kenê. Rêçeyê muzıkî Enstituyê Bilind yê Muzıkî, Enstituyê Muzıkê Erebî, atelyeyan, veguhestışê malbatî u musnayışê mamosta-şagirdî ra pêk yenê. Tradîsyonê Suriye yê sey Al-Qudud al-Halabiya û çêkerdış u lêdanê udî hem bi rêya formal hem komelî ra dewlemend beno; UNESCO Al-Qudud di 2021 de û ud di 2022 de qeyd kerd. Edebiyat Pirtûkxaneyê Neteweyî, weşanxaneyan, salonê edebî, çapkerdış, reklamê kulturî u Fuarê Pirtûkan yê Navneteweyî yê Şamî ra girêdaye yo. Vıraştışê film u pêşandışî Fondata Giştî ya Sînema u Enstituyê Bilind yê Hunerê Sînemayî ra têkildar ê, her çiqas amariyê vıraştışê niha, budçe u şertê qebulî her tim eşkera nêbenê. Hunerê sahneyî teatr, dans, muzık u grûbê folklorî yan azınî ra pêk yenê. Operaya Şamî u Enstituyê Bilind yê Hunerê Dramatîkî saziyê sereke yê formal ê; tradîsyonê Karakoz, yani şano yê siyayî yê Suriye, di 2018 de Listaya UNESCO ya Tedbîrê Acil yê Parastışî de qeyd bî. Mimari, tasarımê pratîkî u hunerê destî di karê perwerde u parastışî de pêser ra têne, miyan de tekstîl, cam, sabûn, mahsulê gulî, bişt u sürme ya erebî esto. Camvıraştışê tradîsyonel ê Suriye di 2023 de qeyd bî; karê parastışê UNESCO yê Şamî di 2026 de, 36 meh de perwerde, tasarım, vıraştış u belgekerdışê deng-u-vîdeoyî destek keno, bi budçeyê 99.700 dolarî. No proje desteka aborî ya mirasî yo, ney programê giştî yê neteweyî yê fondekirdışê hunerî yo. Fotografi u karê dijital yan deng-u-vîdeoyî binê parastışê mafê telîfî de yê, la saziyê neteweyî yan xeta fondekirdışê taybetî ya hunerê dijitalî di lêkolîna peyda de tesbît nêbî. Perwerdeya formal dıma enstituyê girêdayî Wezaretî, universîteyan, programê mimari u hunerê zerînî, û perwerdeya meslekî ya lise de warê sey brokar, neqqeştiya darî u mozaîk yan inlay ra peyda beno. Merkezê kulturî, müdüriyetê parêzgehan, atelye, festival, pêşangeh, NGO u projeyê UNESCO firsendê neformal pêşkêş kenê. Musnayışê malbatî, komelî u mamosta-şagirdî yeno bikar ardene, wextê ke erişê formal sînordar o. Pêşnîyaza etkinî ya kulturî dikaro bêro pêşkêşkerdene, çi raya giştî, merkezê kulturî, NGO, grûbê hunerî yan hunerkarê serbixwe, bi rêya prosedurê etkinan ya Wezaretî. Müdüriyetê Etkinî u Festivalan pêşnîyazî kontrol keno; bicîardış tenê dima qebûlkırışê fermî u nameyî dıma dest pê keno. Tenê serlêdan rê destûr nêdano. Etkinî qebûlkırde divê qanûnê peywendîdar u standardê kulturî u civakî yê Wezaretî biresnenê, nihênîbûn u ewlehîya giştî biparêzênê, piralî, diyalog u tolerans destek kerê, û gotinê mezhebî, herêmî yan cudakerî ra dûr bimênê. Wextê kontrolî u mesrefî bi awayê bawerbar nêweşanî nêbî, lewma berî plan kerdene divê bi müdüriyeta berpirsiyar re teyid bibê. Binê Fermana Qanûnî 62/2013 de, karê edebî, zanistî u hunerî ji wextê afirandışî ra bê formalîteya qeydkerdışî parastî yê. Qada parastışî teatr, muzık, dans, film u televîzyon, fotografi, hunerê zerîn u pratîkî, mimari u karê dijitalî gireweno. Hunerkarê pêşkêşkar, vıraşkar u weşankar jî dikarê mafê girêdayî hebê. Suriye ji 2004 ra endamê Peymana Berne yo; portala sertîfîkayê parastışî u qeydkerdışî ya Wezaretî ya 2026 henî “zû bêro” diye amade beno, lewma prosedura serlêdanê niha divê rastî ra teyid bibê. Muzeya Neteweyî ya Şamî, ku di 1919 de amade bî, di dewrê şerî de di 2012 de girewte, di 2018 de qismen vıra bî û di Çele 2025 de karê ziyaretkaran dıma dest pê kerd. UNESCO u DGAM ser karê bingehî, cihê hilanayışî, ewlehî, restorasyon, envanter, dijitalkerdış u perwerdeya muze kar kenê; DGAM sînordariyê aborî, amûr, veguhestış u ewlehîya meydanî rapor keno. Parastışê muze u cihê mirasî ji destekê pratîka hunerî ya niha cîya yo. Tarîfeyê neteweyî yê bawerbar rê kurs, atelye, cih, pêşangeh, lîsans, hîbe, qebûlkırışê muze yan bihayê karê hunerî çin ê; lêkolîna de qeyda neteweyî ya bawerbar ya mezad yan bazarê hunerî ya niha jî nêhat dîtış. Qeweta kirînê ya herêmî, ewlehî, veguhestış u şiyana saziyan dikarê eriş, mesref u domdarî tesîr bikê.