Erdê ke nika Suriye yo, delîlê cuyayîşê Paleolîtîk û Neolîtîkî gêno; di navê wan de cıniştış û çandiniya verên li derûdora Ferat û Şamê Levantî esto. Cayanê mîna Tell Qaramel, Abu Hureyra, Jerf el-Ahmar û Tell Halaf, li gor keşfê xoser û rewşa arkeolojîkî tarixdar beno. Tarixê Çağê Bronz û Hesinî, Ebla li Tell Mardikh, Mari li Tell Hariri, Ugarit li Ras Shamra û Emar, bi rewşanê Amorî, Hurrî û Aramî û tesîrê Asurî, Babîlî, Hîtîtî û Împaratoriya Ahemenîyan ra gêno. Herêm û siyaseta kevnar bi sînorê dewleta Suriye ya modern re yeksan nêbî. Tarixê Helenî û Romayî demê Seleukî, Antakya, Apamea, Dura-Europos û Palmyra gêno. Suriye ya Romayî di sala 64 BZ de dest pêkerd, Palmyra paşê di sedsala sêyine ya PZ de împaratoriyeke kurt-vate vıraşt. Bazirganî, komelên pirzıwanî û torên bajarê ke vurîyayê, herêmê bi dinyayê Medîteraneyî û Rojhilatê Nêzîk re girêdayî kerd. Tarixê Antîkê Dereng, îdareya Bîzansî, Mesîhîyet, manastiran, pêşketişê bajaran û şeranê Bîzans û Împaratoriya Sasaniyan gêno. Fetihê Ereban di sedsala heftine de vurîyayîşê zıwanî û bawerî yê hêdî anî, ne qetîbûneke sade. Suriye ya sedsalanê navîn de Şamê Emewîyan, ke ji 661 heta 750 paytext bî, paşê hukmê Abbasiyan û tesîrê Hamdanî, Fatimî, Mirdasî, Selçûqî, Zengî, Eyûbî û Memlûkan hebî. Herêmên sînorî yên Xaçperestan, kronîkan, belgeyên waqf, pereyî, bınayî û şuxulê arkeolojîkî cureyê cuda yên delîlan pêşkêş kenê. Fetihê Osmaniyan di 1516 de, sazîyên parêzgehî mîna eyalet, vilayet û sancaqan anî. Şam bî merkezê mezin ê hecê, Heleb bî bajarê bazirganî yê mezin û mezinên herêmî û komelî bi îdareya bac û leşkerî re têkilî kerd. Reformên Tanzîmatî yên 1839–1876, şîdet li Şamê di 1860 de, mîsyon, bazirganî û tesîrê Ewropayî sedsala 19an şekil da. Şerê Yewin ê Cîhanî û Serhildana Ereban di 1918 de hukmê Osmaniyan bi dawî anî. Lihevhatina San Remo di 1920 de berî Mandata Fransa ya 1920 heta 1946 bî; di vê demê de yekîneyên îdarî yên cuda, Dewletên Heleb û Şam, Dewleta Elewî û Dewleta Cebel el-Druz hebî. Veguhastina Alexandretta, ke Sanjakê Alexandretta jî tê vate, di 1939 de bo Tirkiye, hîn jî di bîrîya tarîxî ya Suriye de nakokî yo. Serhildana Mezin a Suriye ya 1925–1927 berxwedana herêmî bi nîqaşanê mezin li ser hukm û serwerî girêda. Komara Suriye di 1946 de serbest bî. Di 1949 de darbeyan ameyê; Suriye di 1958 de beşdarê Komara Ereban a Yewbiyayî bî û di 1961 de jê veciya; Partiya Baas di 1963 de destê hukmî girewt. Hafez al-Assad ji 1971 heta 2000 hukm kerd; paşê Bashar al-Assad ji 2000 heta hilweşîna hukmê xo di 8ê Kanûna 2024 de. Serhildanê ke di 2011 de dest pêkerd, bî şerê çekdarî yê ke koçberî, destwerdana derveyî, ISIS yan Daesh, îdareya kurdî bi rêberî, hêzên muxalefet û herêmên di bin hukmê hukûmetî de gêno. Ev aktor û îdareyî rewşên erdî yên vurîyayî vıraştî; tarixnûsî wan ra tarix û tarîfkerdışê hûrgilî wazeno. Ji 2025 heta 2026 Suriye di demeke derbasbûn û nûavakerdış de yo. Dadmendiya derbasbûnî, belgekerdışê kesanê winda, meseleyê destûrî, hilbijartışî û yekgirtina erdî bûne warên girîng ên tarîxî; heta nika nizamê siyasî neqediya. Ji ber nê, iddiayanê li ser dezgeh yan sînorê nika, divê bi tarîxê eşkere bêne qeydkerdış. Rêveberiya Giştî ya Antîk û Muzeyan a Suriye (DGAM), zanîngehan, arşîvan, muzeyan, tarîxnûsanê herêmî û dezgehên navneteweyî yên mîna UNESCO, Ofîsa Komîserê Bilind ê Neteweyên Yewbiyayeyî ji bo Mafê Mirovan (OHCHR) û Mekanîzmaya Navneteweyî, Bêalî û Serbixwe (IIIM) beşdarê karê tarîxî û belgekerdışî benê. Çimeyî nivîsên kevirî, nuşteyên mîxî û alfabeyî, pereyî, mîmarî, qeydên Osmanî, qeydên Mandatî, rojnameyî, tarîxê devkî û raporên Neteweyên Yewbiyayeyî gêno. Werger, esl, propagandayî, tarîxkerdış û parastış tesîrê şirovekerdışê her çimeyî kenê. Erişî bo lêkolîna fermî, bi awayê asayî girêdayî yo bi dezgeh, projey, destûrê cayan yan ewlekarî; erişî li gor herêmî zaf cuda yo. Bo lêkolîna tarîxî, tarîxê dawî yan berdanê pereyan ê neteweyî yewser nîyo. Şer cayan û koleksîyonan zirar dayo û talan, kolandışê neqanûnî û windabûna delîlan zêde kerd. Cayanê Mîrasiya Cîhanî ya UNESCO li Suriye: Bajarê Kevnar ê Şamê, Bajarê Kevnar ê Helebê, Bajarê Kevnar ê Bosrayê, Gundên Kevnar ê Bakurê Suriye, Crac des Chevaliers û Qal'at Salah El-Din, û Caya Palmyra; çendêk ji wan xeterdayî yo. Tarîxê devkî û bîrîya komelan hêj girîng ê, la giraniya wan ya qanûnî yan delîlî girêdayî yo bi bikaranîşê taybetî. Bîrîya Suriye, herêmî, olî, diasporayî û navneteweyî dikare bûyerê yew bi awayê cuda şirove bike.
Suriye de Tarix
Suriye de tarix, kevin cıniştışti ra hetê siyaseti ya 8ê Kanûna 2024 de dest pêkerd, komelan, dezgehan û herêmanê demanê verên ra heta demê verênê de vırazeno. Delîlê ke mendo, cayê arkeolojîkî, çımeyê nuşteyî, bınayî, pereyî, arşîvî, şahidîya devkî û bîrîyan gêno; la eriş û şirovekerdış, seba şer, koçberî, bınayên ziyan dîyaye û rivayetanê ke hewrî nêbenê, yewser nîyo.
Tip
Çîroka tarîxî li gor armanca xo bi kar bîne: dersdayîş û ravekerdışê giştî dikare kronolojiyeke bi tarîx ra bi kar bîne, la lêkolîn, belgekerdış yan karê mîrasî kontrolkerdışê her çimeyî wazeno. Her gotışê li ser Suriye piştî 2011 û piştî 8ê Kanûna 2024 bi tarîx bike û eriş, esl, ewlekarî û bîrîyanê hewrî nêbenê wek şertê karî yê hesab bike.