Piruwpa pachamamaqa iskay tinkisqa laduyuqmi. Sallqa pachaqa llaqtakunata, yurakunata, uywakunata, mayukunata, quchakunata, sach’akunata hinaspa huk ecosistemakunata chaskin. Muyuriqkunataq wasikunamanta, yachaywasikunamanta, llamk’ay cheqaskunamanta hinaspa ayllukunamanta qayllapi callekunata, wasiwasikunata, yakuta hinaspa wayrata chaskin. Huk ladopi tikraykunaqa huk ladotapas afectanman: allpa chuyayqa yaku puriyninta tikrayta atin, q’upakunaqa sallqa uywakunata hinaspa runa kawsayta dañanman, clima pachaqa tiyasqakunata hinaspa infraestructura nisqata afectanman. Pachamama condicionkunaqa suyuman hina hukniraymi. Costa suyukunapi yaku recursokuna, llaqta wiñay, q’upa hinaspa mama qucha ecosistemakuna sasachakuywan kashanku. Andespi hanaq altitud paisaje nisqakuna, hielo urqukuna, mayukuna, chakra llamk’ay cheqaskuna hinaspa tiyasqakuna kanku; paykunaqa erosion, allpa urmay, ch’aki pacha utaq yaku hunt’ay sasachakuykunapi kanman. Phuyu sach’akuna hinaspa Amazonia sach’aqa achka kawsayta yanapanku, ichaqa sach’a qhipuy, ninakuy, qhuyamanta mask’ay, ñankuna hinaspa para tikraykunawan sasachakuyta tupanmanku. Ch’aki q’ochakuna hinaspa quchakunaqa hukniray yaku munayninkuna hinaspa sallqa ruwayninkunayuqmi. Chayrayku Piruwpi pachamamata hamut’ayqa hatun ecosistemata hinaspa qaylla muyuriqta iskayninta qhawayta munan. Allin tupachiyqa cheqasta, kanman yaku, wayra allin kay, allpa llamk’ay, q’upa, kawsay achkayay, sallqa sasachakuykunaman rikuchisqa kay hinaspa qayllapi ruwasqa ruwaykunata qhawarin. Sallqa pacha hinaspa muyuriqkuna huknirayta sut’ichasqa kanku, imaraykuchus huknin ecosistemakunata hinaspa kawsay recursokunata qhawarin, huknintaq sapa p’unchaw kawsaypi musyasqa condicionkunata qhawarin.
Pachamamawan kawsay Piruwpi
Piruwpi pachamamawan kawsayqa sallqa pachakunatawan runakuna tiyasqankuta, llamk’asqankuta, yachasqankuta hinaspa purisqankuta huñun. Pacifico costa, Andes, phuyu sach’akuna, Amazonia sach’a, ch’aki q’ochakuna, mayukuna hinaspa quchakunapi condicionkuna ancha hukniraymi. Chay hukniraykunaqa yakuta, wayrata, allpa llamk’ayta, kawsay achkayayta, clima sasachakuykunata hinaspa sapa p’unchaw akllaykunata afectan.
Tip
Piruwpi pachamamawan kawsayta lokal akllaykunapaq yuyay, mana suyuta huklla kasqan hina qhawaspa. Ñawpaq chiqap cheqasta qhawariy, hatun sasachakuykunata hinaspa peligro kunata riqsiy, hinaspa yaku, wayra, yaykuy hinaspa allpa llamk’ay hina sapa p’unchaw munaykunata qayllapi ecosistemakunaman efectokunawan tupachiy.