Piruwpi runaqa hukpa llamkaqnin hina, sapallanmanta llamkaq hina, ayllu llamkaq hina, utaq huch’uy empresayuq hina llamkayta atin. Cheqaq llamk’ay t’inkiyqa chaniyuqmi, imaraykuchus huk llamk’ayta acuerdota nispa sutichankuman, ichaqa huk runaqa hukpa kamachisqanpi llamk’achkanman. Formal llamk’ayqa empleador nisqawan planillapi, Piruwpi qullqi pagaypa oficial qillqasqanpi, qillqaykusqa kanmi. Llamkaq runaqa sapa kuti qillqasqa qullqita chaskin, hinallataq qhali kay, machu kaypaq waqaychay, samay p’unchaw, hinaspa huk llamk’ay kamachikuykunawan t’inkisqa amachaykunata tariyta atin. Llamk’ay haywarikuyqa llamk’aypa sutinta, llamk’ana llaqtanta, llamk’ana horata, qullqita, pagana p’unchawta, kamachiqta, hinaspa hatun ruraykunata sut’ita willanman. Contratoqa tukukuyniyuq utaq mana tukukuyniyuq kayta atin, utaq huk especial situacionrayku ruwasqa kanman; sapa layaqmi kikillan condicionniyuq. Informal llamk’ayqa Piruwpi achkham, aswanraq huch’uy empresakunapi, callepi rantikuypi, tarpuy llamk’aypi, wasipi ruraypi, hinaspa p’unchawllapaq yanapaykunapi. Utqay qullqi tariyta yanapanman, ichaqa llamkaq runaqa qillqasqa evidenciamanta, estable qullqimanta, llaqta seguro-manta, pagasqa samaymanta, utaq quejakuy ñanmanta puchukayta atin. Piruwpi llamkaqkunaqa sapa kuti qullqita banco cuentaman, makipi qullqita, utaq huk acuerdasqa ñanpi chaskinku. Payslipkunata, willaykunata, contratukunata, horariokunata, pagay qillqakunatapas waqaychay, imaraykuchus chaykuna imata prometisqankuta hinaspa imayna cheqaqpi kasqanta rikuchiyta yanapan. Llaqta amachayqa EsSalud utaq huk saqisqa ruraywan qhali kayta, chaymanta AFP utaq llaqta ONP sistemawan machu kaypaq waqaychayta chaskiyta atin. Allin rurayqa llamkaqpa estadonman hinaspa empleadorpa kamachisqanman hina hukniraymi. Llamk’ana wasikunaqa seguridadta, yupaychayta, kikillan trato nisqanta, hinaspa acuerdasqa llamk’ay ruraykunata respetananku. Qullqi hark’asqa kaptin, condiciones mana seguro kaptin, utaq llamk’ayqa acuerdoman ancha mana rikch’akuptin, llamkaq runaqa yachachiq labor asesor utaq kamachisqa llaqta labor servicionmanta yanapayta mañanman. Allin qallariyqa haywarikuyta qillqasqa condicionkunawan tupachiy, pipaq empleador kasqanta cheqaychay, hinaspa llamk’ay qillqakunapa kikiykipaq carpeta nisqapi waqaychaymi. Chayqa llamk’ayta allinta yachanaykipaq hinaspa mana allin tupaykuy rikuriptin kikiykita amachanaykipaq yanapan.
Piruwpi llamk’ay
Piruwpi llamk’ayqa, qillqasqa utaq huk laya qhawarisqa t’inkiyuq formal llamk’aykunatapas, chay hinallataq mana chay hinalla amachayniyuq informal llamk’aykunatapas rikhuchin. Runakunaqa sapanchasqa empresakunapi, llaqta institucionkunapi, ayllu empresakunapi, chakra llamk’aypi utaq kikinkupaq llamk’aypi llamk’anku. Contratukunata, qullqita, llaqta amachayta, llamk’aypi ruraykunatapas yachayqa Piruwpi llamk’ayta akllanaykipaq hinaspa waqaychanaykipaq yanapan.
Tip
Piruwpi llamk’ayta chaskinaykipaq manaraq, empleadorpa sutinta, qullqita, horariota, hinaspa chiqap ruraykunata qillqay. Tukuy qillqakunata hinaspa pagay qillqakunata hukllapi waqaychay, chaymanta planilla, qhali kay, machu kaypaq waqaychay imayna kasqanta qallariyllapi tapuy. Haywarikuyqa rimayllapi kaptin utaq llamk’achinapaq manaraq qullqita mañakuptinku, chayta peligro señal hina qhawariy.