रोजगार नेपाळमध्ये

नेपाळची रोजगारव्यवस्था शेती, कुटुंबाधारित उद्योग, बांधकाम, सेवा, उद्योग, सार्वजनिक रोजगार आणि परदेशी रोजगार यांचा समावेश करते. 2021 च्या जनगणनेनुसार, मागील 12 महिन्यांत आर्थिक क्रियाकलाप नोंदवलेल्या 14,983,310 10 वर्षे व त्यावरील लोकांपैकी 10,270,447 लोक सामान्यतः रोजगारात होते आणि 767,658 लोक सामान्यतः बेरोजगार होते. Nepal Labour Force Survey 2017/18 नुसार रोजगारापैकी 84.6% अनौपचारिक होता; त्यामुळे औपचारिक नोकरीतील कर्मचाऱ्यांना मिळणारे समान करार, नोंदणी किंवा सामाजिक-सुरक्षा व्यवस्थेचे लाभ अनेक कामगारांना मिळत नाहीत. नेपाळमधील रोजगारामध्ये वेतनाधारित काम सुरू करणे, करणे, बदलणे आणि समाप्त करणे यांचा समावेश होतो. कामगार कायदा 2074 (Labour Act 2074) आणि कामगार नियम 2075 (Labour Rules 2075) राष्ट्रीय किमान चौकट निश्चित करतात; तर करार, क्षेत्रनिहाय नियम आणि नियोक्त्याचे कामाचे ठिकाण अतिरिक्त अटी ठरवतात. नियोक्ते सामान्यतः कामाचे आयोजन करतात, वेतन देतात, सुरक्षित परिस्थिती पुरवतात, वैधानिक योगदानांचे व्यवस्थापन करतात आणि वाद किंवा मनुष्यबळातील बदलांसाठी कायदेशीर प्रक्रियांचे पालन करतात. कामगार आणि व्यावसायिक सुरक्षा विभाग (Department of Labour and Occupational Safety) आणि सामाजिक सुरक्षा कोष (Social Security Fund) या चौकटीतील प्रमुख सार्वजनिक संस्था आहेत. बेरोजगारी सहाय्य अजूनही मर्यादित आणि विखुरलेले आहे. नेपाळमध्ये स्थापित सार्वत्रिक बेरोजगारी विमा किंवा सामान्य उत्पन्न-प्रतिस्थापन लाभ नाही. पात्र नोकरी शोधणाऱ्यांना राष्ट्रीय रोजगार प्रवर्धन कार्यक्रम (National Employment Promotion Programme) मार्फत तात्पुरते काम किंवा अटींवर आधारित निर्वाह भत्ता मिळू शकतो; मात्र नोंदणीमुळे कामाची नियुक्ती किंवा देयकाची हमी मिळत नाही. लोक घरगुती सहाय्य, अनौपचारिक काम, स्वयंरोजगार, प्रशिक्षण किंवा स्थलांतरावरही अवलंबून राहतात. व्यावसायिक क्षेत्रात प्रवेश हा व्यवसायावर अवलंबून असतो. काही क्षेत्रांमध्ये अनुभव किंवा नियोक्त्याच्या माध्यमातून मिळालेले कौशल्य स्वीकारले जाते, तर नियमन असलेल्या व्यवसायांसाठी मान्यताप्राप्त पात्रता आणि संबंधित व्यावसायिक परिषदेकडे नोंदणी आवश्यक असते. तांत्रिक प्रशिक्षण, कौशल्य चाचणी, शाळा किंवा विद्यापीठाची पात्रता आणि लोक सेवा आयोग (Lok Sewa Aayog) मार्फत निवड या प्रत्येक गोष्टी वेगवेगळ्या कारकिर्दींसाठी महत्त्वाच्या ठरू शकतात. व्यवसायासाठी कंपनी, एकल मालकी, भागीदारी किंवा स्थानिक पातळीवर मान्यताप्राप्त दुसरी रचना वापरता येते. औपचारिक स्थापनेसाठी कंपनी रजिस्ट्रारचे कार्यालय (Office of Company Registrar), उद्योग विभाग (Department of Industry) किंवा प्रांतीय आणि स्थानिक उद्योग प्राधिकरणांकडे नोंदणी, स्थानिक व्यवसाय नोंदणी आणि अंतर्गत महसूल विभाग (Inland Revenue Department) कडून कर ओळख क्रमांक आवश्यक असू शकतो. क्रियाकलापानुसार मूल्यवर्धित कर, उत्पादन शुल्क आणि क्षेत्रनिहाय परवाने लागू होतात. मालकी, क्रियाकलाप, व्याप्ती, ठिकाण, परकीय गुंतवणूक आणि उद्योगाचा आकार यांमुळे लागू नियम बदलतात. म्हणून वास्तववादी रोजगाराचा निर्णय केवळ पदाचे नाव किंवा जाहिरातीत दिलेल्या वेतनाची तुलना करत नाही. या व्यवस्थेत लेखी करार आहे का, कोणते प्राधिकरण किंवा व्यावसायिक परिषद त्याचे नियमन करते, सामाजिक-सुरक्षा योगदान लागू होते का, वेतन आणि कामाच्या अटी कशा नोंदवल्या जातात, क्रियाकलापासाठी परवाना आवश्यक आहे का आणि काम संपल्यास कोणते सहाय्य उपलब्ध आहे, हे प्रश्न महत्त्वाचे आहेत. सार्वजनिक रोजगार सेवा, तांत्रिक प्रशिक्षण, खासगी संपर्कजाळे आणि परवानाधारक परदेशी-रोजगार मार्ग लोकांना संधींशी जोडू शकतात; मात्र त्यापैकी कोणतीही गोष्ट नियुक्तीची हमी देत नाही.