नेपाळमधील बेरोजगारी

नेपाळचा बेरोजगारीविषयक औपचारिक प्रतिसाद Employment Service Centers, स्थानिक सरकारची पडताळणी आणि पूर्वी Prime Minister Employment Programme म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या National Employment Promotion Programme यांचा मेळ घालतो. Ministry of Labour, Employment and Social Security राष्ट्रीय चौकटीचे समन्वयन करते; स्थानिक स्तर आणि वॉर्ड कार्यालये अर्ज, पडताळणी आणि स्थितीचे निर्णय हाताळतात. Social Security Fund औपचारिक, अनौपचारिक, परदेशी आणि स्वयंरोजगार कामगारांसाठी अंशदायी योजना चालवते; परंतु सध्याच्या योजना-सूचीत स्वतंत्रपणे चालणारा बेरोजगारी विमा लाभ दिसत नाही. व्यक्ती साधारणपणे कायम निवासाच्या वॉर्ड कार्यालयात किंवा Employment Service Center मार्फत अर्ज करते. मुख्य पात्रता चौकटीत 18 ते 59 वयोगटातील, संबंधित आर्थिक वर्षात 100 दिवसांपेक्षा कमी रोजगार किंवा स्वयंरोजगार उत्पन्न असलेली आणि अधिकृत मर्यादेपेक्षा कमी उत्पन्न असलेली व्यक्ती येते. कुटुंबाच्या अटीही लागू होतात: कुटुंबातील कोणताही सदस्य निर्धारित रोजगार, नियमित स्वयंरोजगार, परदेशी रोजगार किंवा नियमित निवृत्तिवेतन अथवा लाभ घेत नसावा. सहभागी निवडण्यापूर्वी स्थानिक अधिकारी माहितीची पडताळणी करतात. नमूद निकषांनुसार महिला, दलित व्यक्ती, आर्थिकदृष्ट्या गरीब कुटुंबे आणि मृत किंवा बेपत्ता व्यक्तींच्या कुटुंबांना प्राधान्य मिळते. Employment Management Information System, सामान्यतः EMIS किंवा NEMIS, नोकरीशोधक, नियोक्ता आणि प्रकल्पांची माहिती नोंदवते. मार्गदर्शनात वार्षिक अर्जाची अंतिम मुदत Falgun पर्यंत दिली आहे; प्रत्यक्ष नोंदणीचा कालावधी फेब्रुवारी व मार्चच्या आसपास सुमारे दोन महिने असू शकतो. Employment Service Centers कडून वर्षभर अर्ज स्वीकारणे अपेक्षित आहे; मात्र स्थानिक प्रवेश आणि अंमलबजावणी वेगळी असते. स्थानिक पडताळणीनंतर 15 दिवसांत नोंद अद्ययावत केली पाहिजे. काम नेमण्यापूर्वी लाभार्थी ओळख क्रमांक आणि बँक खाते आवश्यक असते; हे खाते शुल्कमुक्त किंवा शून्य शिल्लक असलेले असावे अशी अपेक्षा आहे. कायदेशीर रोजगार सहाय्य चौकटीत उपलब्ध प्रकल्प आणि बजेटनुसार आर्थिक वर्षात तात्पुरत्या स्थानिक प्रकल्पांद्वारे किमान 100 दिवस श्रमप्रधान काम देण्याची तरतूद आहे. आवश्यक किमान काम देता आले नाही तर उपजीविका भत्ता 100 दिवसांसाठी वैधानिक किमान वेतनाच्या 50% इतका असतो. सहभागीला 100 पेक्षा कमी दिवसांचे काम मिळाल्यास लागू नियमांनुसार उरलेल्या दिवसांसाठी भत्ता लागू होऊ शकतो. त्यामुळे रक्कम सध्याच्या मंत्रालयाच्या किमान वेतनानुसार आणि आर्थिक वर्षानुसार बदलते. निवड, कामाचे वाटप आणि देयक आपोआप मिळत नाही; ते स्थानिक पडताळणी, प्रकल्प क्षमता, वार्षिक घोषणा आणि उपलब्ध निधीवर अवलंबून असते. नेमलेले काम किंवा प्रशिक्षण नाकारणे अथवा अहवाल देण्याची कर्तव्ये न पाळणे यांमुळे यादीतून नाव वगळले जाऊ शकते आणि भत्ता गमावू शकतो. संबंधित कायद्यानुसार सक्षम Labour किंवा Employment Office कडे 35 दिवसांच्या आत तक्रार दाखल करता येते. हा कार्यक्रम सामान्य नोकरी जुळवणीसारखा नाही. Employment Service Centers रिक्त पदांची माहिती, जुळवणी आणि नियुक्ती सहाय्य देतात; National Employment Promotion Programme मात्र संघराज्य, प्रांतीय आणि स्थानिक सरकारांसह खासगी, सहकारी आणि गैरसरकारी सेवा पुरवठादारांना सहभागी करून रोजगार, कौशल्ये आणि उद्योगसेवा एकत्रित प्रणाली म्हणून विकसित करत आहे. परदेशी रोजगारावरून परतलेली व्यक्ती स्थानिक रोजगार सेवा आणि EMIS वापरू शकते. Department of Foreign Employment, FEIMS आणि foreignjob मार्फत परदेशी रोजगार ही वेगळी प्रक्रिया आहे; त्यातून बेरोजगारी लाभ मिळत नाही. कुटुंबातील परदेशी रोजगारातील सदस्यामुळे उपजीविका भत्त्याची पात्रताही प्रभावित होऊ शकते. प्रकाशित बेरोजगारीचे आकडे वापरलेल्या सर्वेक्षण आणि व्याख्येवर अवलंबून असतात. Nepal Labour Force Survey 2017/18 मध्ये सुमारे 908,000 बेरोजगार व्यक्ती आणि 11.4% बेरोजगारी दर नोंदवला होता. 2022/23 च्या Nepal Living Standards Survey IV मध्ये दर 12.6%, गरीब लोकांमध्ये 17.3% आणि गरीब नसलेल्यांमध्ये 11.7% नोंदवला. प्रांतीय दर Madhesh मधील 5.5% ते Karnali मधील 23.8% इतके होते. सर्वेक्षणे आणि व्याख्या वेगवेगळ्या असल्याने हे आकडे वर्षानुवर्षांच्या थेट प्रवाहाप्रमाणे पाहू नयेत; नेपाळमध्ये सध्याची मासिक बेरोजगार नोंदणीही नाही.