नेपाळमधील कामगार बाजारपेठ

नेपाळच्या कामगार बाजारपेठेत काम पुरवणारे लोक, कामगार शोधणाऱ्या कंपन्या व संस्था, स्वयंरोजगार करणारे, कुटुंबीय उद्योग आणि सार्वजनिक रोजगार कार्यक्रम यांचा समावेश होतो. Ministry of Youth, Labour and Employment, National Statistics Office, Department of Labour and Occupational Safety, Department of Foreign Employment आणि स्थानिक सरकार धोरण, आकडेवारी, कामगार संरक्षण, परदेशी रोजगार आणि सेवा पुरवठा यांतील जबाबदाऱ्या सामायिक करतात. 2021 च्या National Population and Housing Census मध्ये मागील 12 महिन्यांतील आर्थिक क्रियाकलाप नोंदवणारे 10 वर्षे व त्यावरील 14,983,310 लोक होते. त्यापैकी 11,038,105 लोक सामान्यतः आर्थिकदृष्ट्या सक्रिय होते; यात 10,270,447 सामान्यतः रोजगारातील लोक, म्हणजे सक्रिय गटाच्या 93.05%, आणि 767,658 सामान्यतः बेरोजगार लोक, म्हणजे 6.95%, होते. 2022/23 चा घरगुती जीवनमान सर्वेक्षण अधिक अलीकडील कुटुंबीय व कामगार बाजाराचा आढावा देतो. संशोधन पूर्ण होताना चौथ्या Nepal Labour Force Survey चे संकलन सुरू होते, त्यामुळे त्याचे निष्कर्ष उपलब्ध नव्हते. जुन्या कामगार बाजार सर्वेक्षणातील आकडे सध्याचे अंदाज समजू नयेत. जनगणनेवर आधारित रचनेत शेती, वनव्यवसाय आणि मासेमारी यांचा रोजगारातील वाटा 57.3% होता. मोटार वाहन दुरुस्तीसह घाऊक व किरकोळ व्यापाराचा वाटा 12.5%, बांधकामाचा 8.1%, इतर सेवांचा 3.9% आणि उत्पादनाचा 3.8% होता. संस्थात्मक क्षेत्रानुसार कुटुंबीय उद्योगांचा कामातील वाटा 61.8%, गैर-वित्तीय कंपन्यांचा 32.7%, सरकारचा 3.9%, वित्तीय कंपन्यांचा 1.1% आणि ना-नफा संस्थांचा 0.4% होता. या रचनेमुळे स्वतःच्या खात्यावरचे काम आणि अनौपचारिक व्यवस्था मोठ्या प्रमाणात का टिकून आहेत हे स्पष्ट होते. मुख्य व्यवसाय गटांमध्ये कुशल शेती, वनव्यवसाय आणि मत्स्यव्यवसाय 50.1%, प्राथमिक स्वरूपाचे काम 23%, सेवा व विक्रीचे काम 5.8%, हस्तकला आणि संबंधित व्यवसाय 5.6%, व्यवस्थापक 5.1%, व्यावसायिक 3.8%, यंत्र व उपकरण चालक 2.7%, तंत्रज्ञ आणि सहयोगी व्यावसायिक 1.9%, लिपिकीय काम 1.3% आणि सशस्त्र दलातील काम 0.7% होते. कामाच्या स्थितीनुसार स्वतःच्या खात्यावर काम करणारे 55.3%, कर्मचारी 28.6%, विनावेतन योगदान देणारे कुटुंबीय कामगार 14.5% आणि नियोक्ते 1.4% होते. 2017/18 च्या जुन्या कामगार बाजार सर्वेक्षणात औपचारिक आणि अनौपचारिक क्षेत्रांच्या विभागणीनुसार 62.2% काम अनौपचारिक आणि 37.8% औपचारिक होते. त्यातील वेगळ्या रोजगार व्याख्येनुसार 84.6% रोजगार अनौपचारिक आणि 15.4% औपचारिक होता. ही आकडेवारी नवीन सर्वेक्षणांपेक्षा वेगळ्या व्याख्या वापरते. त्याच ऐतिहासिक सर्वेक्षणात कामगार सहभाग दर 38.5%—पुरुषांसाठी 53.8% आणि महिलांसाठी 26.3%—होता; बेरोजगारी 11.4%—पुरुषांसाठी 10.3% आणि महिलांसाठी 13.1%—आणि कामगार अपुरेपणाचा दर 39.2% होता. कर्मचाऱ्यांचे मासिक मध्यम उत्पन्न NPR 15,208 होते; पुरुषांसाठी NPR 18,000 आणि महिलांसाठी NPR 12,000. ही ऐतिहासिक उत्पन्न निर्देशक आहेत; सध्याची वैधानिक किमान वेतन मर्यादा नाहीत. नेपाळच्या सात प्रांतांमध्ये प्रादेशिक संधी वेगळ्या आहेत. बागमतीत विविध प्रकारच्या वेतनाधारित कामांची, सेवा व उद्योगांची सर्वाधिक एकाग्रता आहे. मधेशमध्ये शेतीचे प्रमाण अधिक आहे. गंडकीमध्ये निवास आणि पर्यटनाशी संबंधित विशेष संधी आहेत. कर्णाली आणि सुदूरपश्चिममध्ये आर्थिक विविधता कमी आणि प्रवेशातील अडथळे अधिक आहेत. प्रांत, जिल्हा आणि स्थानिक स्तरावरील आकडेवारी अधिक तपशील देऊ शकते; मात्र सर्वत्र लागू होणारी एकच प्रादेशिक वेतन पद्धत नेपाळमध्ये नाही. तांत्रिक आणि व्यावसायिक शिक्षण काही कामगारांना रोजगार बाजाराशी जोडते. तांत्रिक शिक्षण व व्यावसायिक प्रशिक्षण परिषद (CTEVT) डिप्लोमा आणि Proficiency Certificate Level कार्यक्रम, पूर्व-डिप्लोमा आणि Technical School Leaving Certificate कार्यक्रम, अल्पकालीन अभ्यासक्रम तसेच शिकाऊ प्रशिक्षण किंवा दुहेरी कार्यक्रम देते. डिप्लोमा सहसा तीन वर्षांचा असतो. कार्यक्रमानुसार पूर्व-डिप्लोमाची रचना 12 महिने आणि त्यानंतर सहा महिने कामावरील प्रशिक्षण किंवा त्याहून लांब तीन अधिक एक वर्ष अशी असू शकते. अल्पकालीन अभ्यासक्रम सामान्यतः सुमारे 140 ते 550 पेक्षा जास्त तासांचे असतात. प्रवेशासाठी School Education Examination किंवा जुन्या School Leaving Certificate परीक्षेला बसलेले अथवा उत्तीर्ण असणे, तसेच कार्यक्रमविशिष्ट गुण किंवा प्रवेश परीक्षा लागू होऊ शकते. शुल्क व उपलब्ध जागा संस्थेनुसार बदलतात. National Skill Testing Board कौशल्य चाचणी आणि प्रमाणपत्र देते; Nepal Vocational Qualifications System विकसित व संक्रमणाधीन आहे आणि सर्वांसाठी बंधनकारक परवाना प्रणाली नाही. Department of Labour चे सार्वजनिक Jobkhoj पोर्टल, सर्व 753 स्थानिक स्तरांवरील Employment Service Centres, CTEVT Training Information Portal, खासगी शिफारसी आणि अनौपचारिक संपर्क यांद्वारे नोकरी जुळवणी उपलब्ध आहे. Prime Minister Employment Programme आणि National Employment Promotion Programme बेरोजगारांची नोंद करून अल्पकालीन सार्वजनिक काम किंवा कामाच्या बदल्यात रोख रक्कम देतात; त्यांचे धोरणात्मक लक्ष्य 100 दिवसांचे आहे. स्वयंरोजगारही रोजगाराचा मोठा मार्ग आहे. नोंदणी किंवा प्रशिक्षणामुळे आपोआप नियुक्ती होत नाही; शिक्षण, लिंग, प्रांत, इंटरनेट संपर्क आणि स्थलांतराच्या निर्णयांमुळे प्रवेश बदलतो. कर्मचाऱ्यांसाठी Labour Act 2074 किमान मानके, करार, कामाची वेळ, वेतन, रजा, सामाजिक सुरक्षा आणि व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्य यांची वैधानिक चौकट देतो. 1 Shrawan 2082 पासून चहाच्या मळ्यांव्यतिरिक्त क्षेत्रांसाठी नमूद किमान मोबदला दरमहा NPR 19,550 आहे; त्यात NPR 12,170 मूलभूत वेतन आणि NPR 7,380 महागाई भत्ता आहे. समतुल्य दर दररोज NPR 754, तासाला NPR 101 आणि अर्धवेळ कामासाठी तासाला NPR 107 आहेत. Department of Labour and Occupational Safety तपासणी आणि नियमपालन हाताळते. कायदा लागू असताना किमान मर्यादेपेक्षा कमी वेतन वैध नाही; परंतु अनौपचारिक आणि स्वतःच्या खात्यावरील कामाला प्रत्यक्ष संरक्षण कमी मिळते. परदेशी रोजगार हा कामगार बाजाराचा मोठा मार्ग आहे. 2023/24 मध्ये नेपाळने 460,102 नवीन कामगार मान्यता आणि नूतनीकरणासह 741,297 मान्यता दिल्या. नवीन मान्यतांपैकी 12.9% महिलांसाठी होत्या. 148 देशांसाठी मान्यता दिल्या; त्यात गल्फ कोऑपरेशन कौन्सिल देशांसाठी 281,849 आणि मलेशियासाठी 81,382 नवीन मान्यता होत्या. मधेश, कोशी, लुंबिनी आणि बागमती हे प्रमुख मूळ प्रांत होते. स्थलांतरामुळे घरगुती उत्पन्नाला रेमिटन्सचा आधार मिळतो; पण देशांतर्गत कामगार पुरवठाही कमी होतो आणि भरती शुल्क, बनावट करार, सुरक्षिततेचे धोके व गंतव्य देशांच्या धोरणबदलांना कामगार सामोरे जातात. परदेशी रोजगार प्रक्रियेत Department of Foreign Employment आणि Foreign Employment Information Management System (FEIMS) वापरले जाते. कामगार सामान्यतः ऑनलाइन अर्ज, प्रस्थानपूर्व दिशादर्शन प्रशिक्षण, आरोग्य चाचणी, विमा, सामाजिक सुरक्षा व कल्याण देयके आणि कामगार मान्यता पूर्ण करतो. पासपोर्ट सामान्यतः किमान 90 दिवस वैध असावा; फाइलसाठी वैध व्हिसा, करार आणि नियोक्त्याचा पुरावा आवश्यक असतो. वैयक्तिक प्रक्रिया, परवानाधारक संस्था किंवा सरकार-ते-सरकार मार्ग वापरता येतो. Department of Foreign Employment परदेशातील नोकरी शोध आणि तक्रार व्यवस्था पुरवतो. वयानुसार नमूद विमा रक्कम 18 ते 35 वयोगटासाठी NPR 3,708, 36 ते 50 साठी NPR 4,931 आणि 51 ते 64 साठी NPR 9,463 आहे; याशिवाय सामाजिक सुरक्षेसाठी NPR 2,308 आणि कल्याणासाठी NPR 1,500 लागतात. आरोग्य, प्रशिक्षण आणि भरतीचे खर्च बदलतात. परवानाविरहित प्रतिनिधी आणि बनावट कागदपत्रांमुळे कामगाराला विश्वासार्ह कायदेशीर किंवा आर्थिक संरक्षण मिळणार नाही असा धोका असतो. नेपाळचा कामगार बाजार विकास स्थलांतर आणि रेमिटन्सशी जवळून जोडलेला आहे; देशांतर्गत चांगल्या रोजगारनिर्मितीवर मर्यादा आहेत. आर्थिक वर्ष 2082/83 पासूनचा National Employment Promotion Programme सार्वजनिक रोजगार, कौशल्ये, उद्योजकता आणि औपचारिकीकरणाची पावले एकत्र करतो. जलविद्युत, पर्यटन, डिजिटल सेवा, उत्पादन, कृषी-प्रक्रिया आणि निर्यातीशी निगडित क्षेत्रांना वाढ व रोजगारासाठी प्राधान्य क्षेत्रे मानले आहे. ही क्षेत्रे धोरणात्मक व आर्थिक संधी दर्शवतात; हमीच्या रिक्त जागा किंवा उत्पन्न नव्हेत.