नेपालमा कर

नेपालको संघीय कर प्रणालीमा आयकर, मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT), अन्तःशुल्क र भन्सार महसुल पर्छन्। प्रदेश र स्थानीय तहले आफ्नै कानुनी नियमअनुसार थप कर लगाउन सक्छन्; त्यसैले सम्बन्धित निकाय नजाँची तिनका शुल्कलाई केन्द्रीय आन्तरिक राजस्व विभागका दरसँग जोड्नु हुँदैन। आन्तरिक राजस्व विभाग (IRD) ले आयकर, VAT, अन्तःशुल्क, स्थायी लेखा नम्बर (PAN), स्रोतमा करकट्टी (TDS), डिजिटल सेवा कर र करदाता सेवाको प्रशासन गर्छ। आन्तरिक राजस्व कार्यालय, करदाता सेवा कार्यालय, ठूला करदाता कार्यालय र मध्यमस्तरीय करदाता कार्यालयले फरक करदाता समूहलाई सेवा दिन्छन्। अर्थ मन्त्रालयले वार्षिक आर्थिक ऐन र बजेटमार्फत कर नीति तय गर्छ। भन्सार विभागले भन्सार बिन्दुमा आयात घोषणा, मूल्याङ्कन, महसुल वर्गीकरण र माल छुटाउने काम गर्छ। करयोग्य आय आर्जन गर्नुअघि वा TDS दायित्व लाग्नुअघि सामान्यतः PAN चाहिन्छ। आवेदन IRD करदाता पोर्टल वा जिम्मेवार आन्तरिक राजस्व कार्यालय अथवा करदाता सेवा कार्यालयमार्फत दिन सकिन्छ। करयोग्य गतिविधि सुरु भएको ३० दिनभित्र सामान्यतः VAT दर्ता लागू हुन्छ। बाह्र महिनामा करयोग्य वस्तुको कारोबार NPR ५० लाखभन्दा बढी र करयोग्य सेवा वा मिश्रित कारोबार NPR ३० लाखभन्दा बढी भए सीमा पूरा हुन्छ। स्वैच्छिक VAT दर्ता पनि सम्भव छ। दर्तासम्बन्धी विवरण परिवर्तन भए सामान्यतः १५ दिनभित्र जानकारी दिनुपर्छ। करयोग्य आपूर्तिका लागि VAT बिल चाहिन्छ। छुट तथा शून्यदर सूचीका अधीनमा सामान्य VAT दर १३% छ। आयात VAT सामान्यतः भन्सारमार्फत उठाइन्छ। सुर्ती, मदिरा, बियर, सफ्ट ड्रिङ्क, सवारीसाधन र चालु अनुसूचीमा सूचीबद्ध अन्य तोकिएका वस्तुमा अन्तःशुल्क लाग्छ। अन्तःशुल्क दर र इजाजत आवश्यकताहरू उत्पादनअनुसार फरक हुन्छन्, त्यसैले सामान्य दर मानेर चल्नु हुँदैन। भन्सार महसुल HS कोड, भन्सार मूल्य, उत्पत्ति, लागू छुट वा सहुलियत र वार्षिक एकीकृत महसुल दरमा निर्भर हुन्छ। आयातमा भन्सार महसुल, VAT, अन्तःशुल्क र अन्य शुल्क लाग्न सक्छन्। आवश्यक प्रमाण भए निर्यातमा सामान्यतः VAT शून्यदर वा अन्य VAT सुविधा लागू हुन्छ। व्यक्तिका लागि आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को आयकर तालिकामा लागू हुने करदाताका पहिलो NPR १० लाखमा १%, त्यसपछिको NPR ५ लाखमा १०%, अर्को NPR १० लाखमा २०%, अर्को NPR १५ लाखमा २७% र NPR ४० लाखभन्दा माथि २९% का कर तह छन्। दम्पती, निवृत्तिभरण र SSF सम्बन्धित मामिलामा व्यवहार फरक हुन सक्छ। रोजगारी सुविधा, ब्याज, लाभांश, घरभाडा र पूँजीगत लाभमा अलग नियम वा स्रोतमा करकट्टी व्यवस्था हुन सक्छ। प्राकृतिक व्यक्तिको कृषि आय सामान्यतः छुट हुन्छ, तर कृषि व्यवसायको आय करयोग्य हुन्छ। आवासीय कम्पनीले सामान्यतः २५% आयकर तिर्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्था, बीमा, दूरसञ्चार तथा इन्टरनेट सेवा, रकम स्थानान्तरण, पूँजी बजार तथा धितोपत्र गतिविधि, सुर्ती, मदिरा, बियर र पेट्रोलियमसहित तोकिएका क्षेत्रमा दर ३०% छ। दर्ता भएका सहकारीले छुट नपाएको कारोबारमा फरक दर तिर्छन्: नगरपालिकामा ५%, उपमहानगरपालिकामा ७% र महानगरपालिकामा १०%। योग्य साना आवासीय व्यक्तिले चालु आर्थिक ऐनअनुसार अनुमानित वा कारोबारमा आधारित व्यवस्था प्रयोग गर्न सक्छन्। शर्त पूरा भए योग्य विदेशी मुद्रामा IT सेवा निर्यातमा आर्थिक वर्ष २०८३/८४ का लागि ५०% आयकर छुट पाइन्छ। वार्षिक स्वमूल्याङ्कन आय विवरण सामान्यतः आय वर्ष समाप्त भएको तीन महिनाभित्र बुझाउनुपर्छ। व्यवसाय तथा लगानी करदाताले अनुमानित वार्षिक करका आधारमा सामान्यतः तीन किस्तामा अग्रिम आयकर तिर्छन्: पुस मसान्तसम्म ४०%, चैत मसान्तसम्म जम्मा ७०% र असार मसान्तसम्म जम्मा १००%। TDS जम्मा र विवरण सामान्यतः सम्बन्धित महिना समाप्त भएको २५ दिनभित्र बुझाउनुपर्छ। VAT विवरण प्रायः लागू मासिक वा त्रैमासिक अवधि समाप्त भएको २५औँ दिनसम्म बुझाउनुपर्छ। विभागले अर्को अवधि नतोकेसम्म अभिलेख सामान्यतः कम्तीमा पाँच वर्ष राख्नुपर्छ। कारोबार NPR १ करोडभन्दा बढी वा पेशागत आय NPR ५० लाखभन्दा बढी हुँदा कर लेखापरीक्षण प्रमाणीकरण सामान्यतः आवश्यक हुन सक्छ। ढिलो विवरण वा भुक्तानीले शुल्क, ब्याज, जरिवाना, कर निर्धारण र असुली कारबाही निम्त्याउन सक्छ। स्वीकृत बैंक वा ConnectIPS मार्फत भुक्तानी गर्न सकिन्छ, तर भुक्तानी स्थिति र कर जम्माको अभिलेख अद्यावधिक हुन केही मिनेट लाग्न सक्छ। निर्णय सूचना प्राप्त गरेपछि सामान्यतः ३० दिनभित्र IRD महानिर्देशकसमक्ष प्रशासनिक पुनरावलोकन माग्न सकिन्छ। पुनरावलोकनअघि विवाद नभएको कर र विवादित करको २५% तिर्नुपर्ने हुन्छ। पुनरावलोकन दायर गरेको ६० दिनसम्म निर्णय नआए राजस्व न्यायाधिकरणमा पुनरावेदन गर्न सकिने हुन सक्छ। कर चुक्ता प्रमाणपत्र जिम्मेवार IRD कार्यालयबाट जारी हुन्छ; योग्य निर्यात, बढी भुक्तानी र कूटनीतिक वा अनुसूचीले तोकेका परिस्थितिजस्ता कानुनी अवस्थामा मात्र फिर्ता पाइन्छ। आवासीय व्यक्तिलाई सामान्यतः नेपालस्रोत र विदेशी दुवै आयमा कर लाग्छ; अनावासीयलाई नेपालस्रोत आय र स्थायी संस्थापनसँग सम्बन्धित आयमा कर लाग्छ। आवश्यक आवासीय प्रमाणपत्र, लाभदायी स्वामित्वको प्रमाण र अन्य कागजात भए दोहोरो कर सम्झौता तथा विदेशी कर क्रेडिटले नतिजा बदल्न सक्छन्। अनावासीय डिजिटल सेवामा नेपालका अप्रत्यक्ष करबाहेकको कारोबार मूल्यमा २% डिजिटल सेवा कर लाग्न सक्छ; वार्षिक NPR २० लाखसम्म DST लाग्दैन, सीमा नाघेपछि ठूला करदाता कार्यालयमार्फत दर्ता, विवरण र भुक्तानी गर्नुपर्छ। समेटिएका सेवामा अनलाइन विज्ञापन, OTT तथा सञ्चार सामग्री, क्लाउड भण्डारण, गेमिङ, एप, सफ्टवेयर, डाउनलोड, अनलाइन बजारस्थल तथा अनलाइन शिक्षा वा परामर्श पर्छन्। अनावासीय विद्युतीय सेवाका लागि छुट्टै VAT प्रक्रिया पनि छ। सम्बन्धित पक्षबीचका कारोबारमा Transfer Pricing Directives 2024/2081 र आयकर ऐनको दफा ३३ अनुसार सामान्य बजार मूल्यमा कारोबार र कागजात आवश्यक हुन सक्छ।