نيپال ۾ ٻولي

نيپال جو آئين مادري ٻوليءَ لاءِ मातृभाषा ۽ قومي ٻوليءَ لاءِ राष्ट्रभाषा جا لفظ استعمال ڪري ٿو. آرٽيڪل 6 تحت نيپال ۾ ڳالهائي ويندڙ سڀني ٻولين کي قومي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل آهي. آرٽيڪل 7 ديوناگريءَ ۾ لکيل نيپالي کي وفاقي حڪومت جي سرڪاري ٻولي مقرر ڪري ٿو. ڪو صوبو صوبائي قانون وسيلي پنهنجي آباديءَ جي اڪثريت جي ڳالهائيندڙ هڪ يا وڌيڪ ٻولين کي سرڪاري استعمال لاءِ مقرر ڪري سگهي ٿو. هي قانوني ڍانچو ميونسپلٽين، اسڪولن يا برادرين ۾ مقامي ٻولين جي استعمال کي نٿو روڪي. 2021ع جي قومي آدمشماري ۽ رهائش واري مردم شماريءَ ۾ 124 مادري ٻوليون درج ٿيون، جن ۾ 13 ٻوليون شامل آهن جيڪي 2011ع کان پوءِ پهريون ڀيرو درج ٿيون. آباديءَ جي 44.86% ماڻهن جي پهرين ٻولي نيپالي هئي. ٻين وڏي پيماني تي درج ٿيل ٻولين ۾ مئٿلي 11.05%، ڀوجپوري 6.24%، ٿارو 5.88%، تمانگ 4.88%، بجيڪا 3.89%، اودهِي 2.96%، نيپال ڀاشا (نيوار) 2.96%، مگر ڌوت 2.78%، ڊوٽيلي 1.70%، اردو 1.42%، ياڪٿنگ/لمبو 1.20% ۽ گرونگ 1.12% شامل هيون. ٻوليءَ جو استعمال علائقي موجب گهڻو بدلجي ٿو. مئٿلي، ڀوجپوري، بجيڪا، اودهِي، ٿارو ۽ اردو ترائي ۽ مڌيش ۾ خاص طور تي ڳالهائجن ٿيون. نيپالي، تمانگ، مگر ڌوت، نيپال ڀاشا، گرونگ، ياڪٿنگ/لمبو، رائي ۽ شيرپا مختلف ٽڪرين ۽ جبلن وارن علائقن ۾ نمايان آهن. اولهه ۽ ڏور اولهه جون ٻوليون ڊوٽيلي، بيتاڊيلي، اچامي، بجهنگي، بجوريلي، دارچوليلي ۽ داديلڌوري جهڙن نالن سان به سڃاتيون وڃن ٿيون. قومي انگ اکر پاڻمرادو اهو طئي نٿا ڪن ته ڪنهن مقامي ٻوليءَ جي صورت کي الڳ ٻولي سمجهجي يا لهجو. نيپال گهڻ ٻولين وارو ملڪ آهي، پر ٻي ٻوليءَ تائين رسائي هر هنڌ هڪجهڙي ناهي. مردم شماريءَ موجب 48.08% ماڻهو ٻي ٻولي نٿي ڳالهائين. 46.23% ماڻهن، يعني 13,482,904 ماڻهن، نيپالي کي ٻي ٻولي ڄاڻايو. مئٿلي، هندي، ڀوجپوري، انگريزي، ٿارو، بجيڪا، اودهِي ۽ اردو به مخصوص هنڌن ۽ حالتن ۾ رابطي يا تعليم لاءِ مددگار ٻوليون آهن. اهي انگ درج ڪيل ٻوليءَ جي استعمال کي ظاهر ڪن ٿا؛ انهن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته هر عوامي آفيس يا خدمت هر ٻوليءَ ۾ موجود آهي. ٻوليءَ جي تنوع جو اشاريه علائقن ۾ تمام گهڻو مختلف آهي. ڪوشي صوبي ۾ صوبائي سطح تي سڀ کان وڌيڪ 0.788، جڏهن ته ڪرنالي ۾ سڀ کان گهٽ 0.206 هو. ضلعي سطح تي سولوکومبو 0.813 ۽ جاجارڪوٽ 0.025 تي هو. اهي انگ ٻولين جي پکڙجڻ يا هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ کي ظاهر ڪن ٿا، ڪنهن ضلعي يا ميونسپلٽيءَ ۾ ڪنهن خاص سرڪاري ٻوليءَ جي خودڪار حق کي نه. وفاقي حڪومت آئيني ڍانچو فراهم ڪري ٿي. ٻولي ڪميشن، جنهن کي भाषा आयोग سڏيو وڃي ٿو، ٻوليءَ جي استعمال تي تحقيق ڪري ٿي، صورتحال تي نظر رکي ٿي، سرڪاري ٻولين جي انتظامن بابت سفارشون ڏئي ٿي، تحفظ ۽ واڌاري ۾ مدد ڪري ٿي، ۽ ٻوليءَ جي انگن اکرن، ترجمي ۽ ڊجيٽلائيزيشن تي ڪم ڪري ٿي. صوبا قانون سازي وسيلي فيصلو ڪن ٿا ته اڪثريتي ٻولين کي سرڪاري استعمال ۾ شامل ڪجي يا نه. مقامي حڪومتون ۽ اسڪول مقامي رابطي ۽ تدريس سميت روزمره ٻوليءَ جي ماحول جو وڏو حصو طئي ڪن ٿا. آرٽيڪل 31(5) ۽ آرٽيڪل 32 ٻوليءَ سان لاڳاپيل حقن جو تحفظ ڪن ٿا. ماڻهن کي مادري ٻوليءَ ۾ تعليم حاصل ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ تعليمي ادارا قائم ڪرڻ جو حق آهي؛ ٻوليءَ جي استعمال، ثقافتي شرڪت ۽ ٻولي، رسم الخط، ثقافت ۽ ورثي جي تحفظ ۽ واڌاري سان لاڳاپيل حق پڻ آهن. اهي شقون هر ٻوليءَ ۾ مادري ٻوليءَ جو اسڪول، هر سرڪاري آفيس ۾ ترجمو يا هر ٻوليءَ ۾ سرڪاري خدمت جي سڄي ملڪ لاءِ خودڪار ضمانت نٿيون ڏين. استاد، سکيا جو مواد، امتحان جي ٻولي، انتظامي صلاحيت ۽ مقامي فيصلا عملي رسائيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا. تعليم واري وزارت ۽ ان جو اسڪول تعليم ڊويزن قومي تعليمي پاليسي ۽ اسڪولن ۾ ٻوليءَ تائين رسائيءَ جا معاملا سنڀالين ٿا. ٻولي ڪميشن نيپال ڀاشا، مگر، لمبو ۽ ڊوٽيلي جهڙين ٻولين بابت امڪان ۽ استعمال جا اڀياس ڪيا آهن. ڪنهن اڀياس يا آئيني حق جي موجودگيءَ مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته ڀرسان اسڪول هن وقت ان ٻوليءَ ۾ پڙهائي ٿو. وفاقي عوامي دائري ۾ نيپالي غالب آهي، جڏهن ته ٻيون ٻوليون مقامي ميڊيا ۽ ثقافتي سرگرمين وسيلي عوامي شرڪت وڌائين ٿيون. نيپال پريس ڪائونسل نيپال ڀاشا ۽ مئٿليءَ ۾ صحافتي ضابطن بابت ڪم درج ڪيو آهي ۽ ڊوٽيلي، ٿارو ۽ ڀوجپوري لاءِ ترجما تيار ڪيا آهن. دستيابي ۽ پهچ فراهم ڪندڙ، هنڌ ۽ ذريعي تي دارومدار رکن ٿا. ادارتي ۽ ثقافتي پروگرامن وسيلي ٻولين جا ذخيرو، رسم الخط، ادب، زباني روايتون، لغتون، اصطلاحي لغتون ۽ ٻوليءَ جا ڪورس پڻ هٿي وٺن ٿا. ٻوليءَ جي خدمتن لاءِ سڄي ملڪ ۾ هڪجهڙي فيس يا مدي جو نظام ناهي. عوامي ٻوليءَ جي حقن سان عام طور ڪا الڳ ٻولي-خدمت فيس لاڳو ناهي، پر اصل خرچ ۽ انتظار جو وقت صوبي، ميونسپلٽي، اسڪول، آفيس يا ميڊيا فراهم ڪندڙ موجب بدلجي سگهي ٿو. تنهن ڪري ڪنهن ٻوليءَ جي آئيني سڃاڻپ، مردم شماريءَ ۾ موجودگي يا ثقافتي اهميت پاڻمرادو قابل اعتماد خدمت جي دستيابي ثابت نٿي ڪري. ٻولي سکڻ، عام رابطي ۽ ميڊيا جي تياريءَ جو تعلق هتي تڏهن آهي، جڏهن اهي انتظاميا، شرڪت، ثقافت يا ٻولين جي عملي ورڇ تي اثر وجهن.