নেপালত ভাষা

নেপালৰ সংবিধানত মাতৃভাষাৰ বাবে मातृभाषा আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষাৰ বাবে राष्ट्रभाषा শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। অনুচ্ছেদ ৬ অনুসৰি নেপালত কোৱা সকলো ভাষাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষাৰ মৰ্যাদা আছে। অনুচ্ছেদ ৭-এ দেৱনাগৰী লিপিত লিখা নেপালীক ফেডাৰেল চৰকাৰৰ চৰকাৰী ভাষা কৰিছে। কোনো প্ৰদেশে প্ৰাদেশিক আইনৰ জৰিয়তে নিজৰ জনসংখ্যাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠই কোৱা এটা বা একাধিক ভাষাক চৰকাৰী ব্যৱহাৰৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে। এই আইনী কাঠামোৱে পৌৰসভা, বিদ্যালয় বা সম্প্ৰদায়ত স্থানীয় ভাষা ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা নিদিয়ে। ২০২১ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যা আৰু গৃহগণনাত ১২৪টা মাতৃভাষা নথিভুক্ত হৈছিল; ইয়াৰে ১৩টা ভাষা ২০১১ চনৰ পিছত নতুনকৈ নথিভুক্ত কৰা হৈছিল। জনসংখ্যাৰ ৪৪.৮৬%ৰ প্ৰথম ভাষা নেপালী আছিল। আন বহুলভাৱে নথিভুক্ত ভাষাৰ ভিতৰত মৈথিলী ১১.০৫%, ভোজপুৰী ৬.২৪%, থাৰু ৫.৮৮%, তামাং ৪.৮৮%, বজিকা ৩.৮৯%, অৱধী ২.৯৬%, নেপাল ভাষা (নেৱাৰ) ২.৯৬%, মগৰ ধুট ২.৭৮%, ডোটেলী ১.৭০%, উৰ্দু ১.৪২%, ইয়াকথুং/লিম্বু ১.২০% আৰু গুৰুং ১.১২% আছিল। ভাষা ব্যৱহাৰ অঞ্চলভেদে যথেষ্ট পৃথক। মৈথিলী, ভোজপুৰী, বজিকা, অৱধী, থাৰু আৰু উৰ্দু তৰাই আৰু মধেশত বিশেষভাৱে প্ৰচলিত। নেপালী, তামাং, মগৰ ধুট, নেপাল ভাষা, গুৰুং, ইয়াকথুং/লিম্বু, ৰাই আৰু শ্বেৰ্পা বিভিন্ন পাহাৰীয়া আৰু পৰ্বতীয়া অঞ্চলত প্ৰভাৱশালী। পশ্চিম আৰু সুদূৰ-পশ্চিমৰ কথিত ৰূপসমূহ ডোটেলী, বাইতাডেলী, আচ্‌হামী, বাজহাংগী, বাজুৰেলী, দাৰ্চুলেলী আৰু দাদেলধুৰী আদি নামেৰেও জনা যায়। কোনো স্থানীয় কথিত ৰূপ পৃথক ভাষা নে উপভাষা, সেয়া কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসংখ্যাই নিৰ্ধাৰণ নকৰে। নেপাল বহুভাষিক, কিন্তু দ্বিতীয় ভাষা জনাৰ সুবিধা সকলোৰে সমান নহয়। লোকপিয়লত ৪৮.০৮% লোকে দ্বিতীয় ভাষা নকোৱাৰ কথা জনাইছিল। ১৩,৪৮২,৯০৪ জন লোকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰি ৪৬.২৩%ৰ দ্বিতীয় ভাষা নেপালী বুলি নথিভুক্ত হৈছিল। মৈথিলী, হিন্দী, ভোজপুৰী, ইংৰাজী, থাৰু, বজিকা, অৱধী আৰু উৰ্দুও কিছুমান স্থান আৰু পৰিস্থিতিত যোগাযোগ বা শিক্ষাৰ সংযোগী ভাষা হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। এই সংখ্যা ভাষা ব্যৱহাৰৰ প্ৰতিবেদনহে; প্ৰতিটো ৰাজহুৱা কাৰ্যালয় বা সেৱা প্ৰতিটো ভাষাতে উপলব্ধ বুলি ইয়াৰ পৰা নুবুজায়। অঞ্চলভেদে ভাষা-বৈচিত্ৰ্যৰ সূচক যথেষ্ট পৃথক। কোশীৰ প্ৰাদেশিক সূচক সৰ্বাধিক ০.৭৮৮, আনহাতে কৰ্ণালীৰ সৰ্বনিম্ন ০.২০৬। জিলাভিত্তিকভাৱে সোলুখুম্বুৰ সূচক ০.৮১৩ আৰু জাজৰকোটৰ ০.০২৫। এই সংখ্যাই ভাষাৰ কেন্দ্ৰীভৱন বা বিস্তাৰ দেখুৱায়; কোনো জিলা বা পৌৰসভাত নিৰ্দিষ্ট চৰকাৰী ভাষাৰ স্বয়ংক্ৰিয় অধিকাৰ নহয়। ফেডাৰেল চৰকাৰে সাংবিধানিক কাঠামো প্ৰদান কৰে। ভাষা आयोग (भाषा आयोग)য়ে ভাষা ব্যৱহাৰৰ গৱেষণা কৰে, পৰিস্থিতি নিৰীক্ষণ কৰে, চৰকাৰী ভাষাৰ ব্যৱস্থাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে, সংৰক্ষণ আৰু প্ৰচাৰত সহায় কৰে, আৰু ভাষাৰ তথ্য, অনুবাদ আৰু ডিজিটাইজেচনৰ কাম কৰে। প্ৰদেশে আইনৰ জৰিয়তে সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ ভাষাক চৰকাৰী ব্যৱহাৰত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব নে নাই নিৰ্ধাৰণ কৰে। স্থানীয় চৰকাৰ আৰু বিদ্যালয়ে স্থানীয় যোগাযোগ আৰু শিক্ষাদানৰ ব্যৱস্থাসহ দৈনন্দিন ভাষিক পৰিৱেশৰ বহু অংশ নিৰ্ধাৰণ কৰে। অনুচ্ছেদ ৩১(৫) আৰু ৩২-এ ভাষা-সম্পৰ্কীয় অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। মানুহৰ মাতৃভাষাত শিক্ষা লাভ আৰু সেই উদ্দেশ্যে শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপনৰ অধিকাৰ আছে; ভাষা ব্যৱহাৰ, সাংস্কৃতিক অংশগ্ৰহণ আৰু ভাষা, লিপি, সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যৰ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰচাৰৰ সৈতেও অধিকাৰ জড়িত। এই বিধানসমূহে প্ৰতিখন ঠাইতে নিৰ্দিষ্ট মাতৃভাষাৰ বিদ্যালয়, প্ৰতিটো ৰাজহুৱা কাৰ্যালয়ত অনুবাদ বা প্ৰতিটো ভাষাত চৰকাৰী সেৱাৰ স্বয়ংক্ৰিয় ৰাষ্ট্ৰীয় নিশ্চয়তা নিদিয়ে। শিক্ষক, শিক্ষাসামগ্ৰী, পৰীক্ষাৰ ভাষা, প্ৰশাসনিক সামৰ্থ্য আৰু স্থানীয় সিদ্ধান্তই বাস্তৱিক সুবিধাক প্ৰভাৱিত কৰে। শিক্ষা মন্ত্ৰালয় আৰু ইয়াৰ বিদ্যালয় শিক্ষা বিভাগে ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি আৰু বিদ্যালয়ৰ ভাষা-প্ৰৱেশৰ বিষয় চম্ভালে। ভাষা আয়োগে নেপাল ভাষা, মগৰ, লিম্বু আৰু ডোটেলীৰ দৰে ভাষাৰ সম্ভাৱ্যতা আৰু ব্যৱহাৰ অধ্যয়ন কৰিছে। কোনো অধ্যয়ন বা সাংবিধানিক অধিকাৰ থকাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ওচৰৰ বিদ্যালয়ত বৰ্তমান সেই ভাষাত পাঠদান হয়। ফেডাৰেল ৰাজহুৱা ক্ষেত্ৰত নেপালীৰ প্ৰাধান্য আছে; আন ভাষাই স্থানীয় সংবাদমাধ্যম আৰু সাংস্কৃতিক কামৰ জৰিয়তে ৰাজহুৱা অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰে। প্ৰেছ কাউন্সিল নেপালে নেপাল ভাষা আৰু মৈথিলীত সাংবাদিকতা-আচৰণবিধিৰ কাম নথিভুক্ত কৰিছে আৰু ডোটেলী, থাৰু আৰু ভোজপুৰীৰ অনুবাদ প্ৰস্তুত কৰিছে। উপলব্ধতা আৰু প্ৰসাৰ সেৱাদাতা, স্থান আৰু মাধ্যমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ভাষা-সংগ্ৰহ, লিপি, সাহিত্য, মৌখিক পৰম্পৰা, অভিধান, শব্দকোষ আৰু ভাষা-পাঠ্যক্ৰমো প্ৰতিষ্ঠানিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচীৰে সমৰ্থিত হয়। ভাষা সেৱাৰ বাবে একক ৰাষ্ট্ৰীয় মাচুল বা সময়সীমা নাই। ৰাজহুৱা ভাষা-অধিকাৰৰ বাবে সাধাৰণতে পৃথক ভাষা-সেৱা মাচুল নাথাকে, কিন্তু প্ৰকৃত খৰচ আৰু অপেক্ষাৰ সময় প্ৰদেশ, পৌৰসভা, বিদ্যালয়, কাৰ্যালয় বা সংবাদমাধ্যমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব পাৰে। সেয়েহে ভাষাৰ সাংবিধানিক স্বীকৃতি, লোকপিয়লত উপস্থিতি বা সাংস্কৃতিক গুৰুত্বই নিৰ্ভৰযোগ্য সেৱা পোৱাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। ভাষা-শিক্ষা, সাধাৰণ যোগাযোগ আৰু সংবাদমাধ্যমৰ উৎপাদন এই পৰিসৰত তেতিয়াহে পৰে যেতিয়া সেয়া প্ৰশাসন, অংশগ্ৰহণ, সংস্কৃতি বা ভাষাৰ ব্যৱহাৰিক বিতৰণৰ সৈতে জড়িত।