नेपालमा घरपरिवारका खर्च नियमित भुक्तानी, कहिलेकाहीँ लाग्ने खर्च र अनौपचारिक खर्च मिलेर बन्छन्। मुख्य बजेट शीर्षकमा खाना, आवास, बिजुली, पानी, खाना पकाउने इन्धन, यातायात, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, परिवार सहयोग, सञ्चार र मनोरञ्जन पर्छन्। खाना राष्ट्रिय स्तरमा सबैभन्दा ठूलो खर्च वर्ग हो, तर ठाउँअनुसार हिस्सा बदलिन्छ: काठमाडौं उपत्यकामा उपभोगको ३८.९% खाना थियो भने ग्रामीण मधेशमा ५९.४% थियो। काठमाडौं उपत्यकामा भाडा १७.८% र ग्रामीण मधेशमा ८.८% थियो। शिक्षाको हिस्सा क्रमशः ८.५% र ३.२% थियो। नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण ४, २०२२/२३ ले सात दिनको खाना खर्च र धेरै गैरखाद्य खर्च ३० दिन वा १२ महिनाको अवधिमा मापन गरेको थियो। राष्ट्रिय वार्षिक घरपरिवार उपभोगको तथ्याङ्क तुलना गर्न प्रयोग गर्नुहोस्, निश्चित खर्च सीमा मान्न होइन। सन् २०२३ को मूल्यमा आधिकारिक २०२२/२३ गरिबी रेखा प्रतिव्यक्ति प्रतिवर्ष NRs. 72,908 थियो। यसमा खानाका लागि NRs. 35,029 अर्थात् महिनाको करिब NRs. 2,919 र गैरखाद्य आवश्यकताका लागि NRs. 37,879 समावेश थिए। आधारभूत आवश्यकता खर्च काठमाडौं उपत्यकामा प्रतिव्यक्ति प्रतिवर्ष करिब NRs. 129,934 र ग्रामीण मधेशमा NRs. 47,344 थियो। यी न्यूनतम आधार हुन्, पूर्ण घरपरिवार बजेट होइनन्। घरपरिवारको आकार, भाडा र वास्तविक सेवा आवश्यकताका लागि छुट्टै हिसाब चाहिन्छ। आवास खर्च सहर वा प्रदेश, घरको आकार, सुविधा, सम्झौता, समावेश सेवाहरू र मौसममा निर्भर गर्छ। नेपालमा एउटै राष्ट्रिय भाडा सूची नभएकाले भाडा, धरौटी र थप शुल्क छुट्टाछुट्टै लेख्नुहोस्। विद्युत् महसुल नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले जडान एम्पियर र खपतमा आधारित संरचनाअनुसार लिन्छ। २३० भोल्ट घरेलु जडानमा ० देखि २० kWh का लागि न्यूनतम मासिक शुल्क 5A मा NRs. 30 देखि 60A मा NRs. 125 सम्म हुन्छ। प्रकाशित ऊर्जा दरमा २१ देखि ३० kWh का लागि प्रति kWh NRs. 6.5, ३१ देखि ५० kWh का लागि NRs. 8 र ५१ देखि १०० kWh का लागि NRs. 9.5 पर्छ। पानी र फोहोरपानी शुल्क प्रदायक तथा स्थानीय तहको महसुलमा निर्भर हुन्छ; ट्यांकर र बोतलको पानी छुट्टै खर्च हुन्। इन्धनको मूल्यले घरायसी ऊर्जा र यातायात दुवैमा असर गर्छ। २ अगस्ट २०२६ मा काठमाडौं, पोखरा र दिपायलमा नेपाल आयल निगमका मूल्य पेट्रोल, डिजेल र मट्टितेलका लागि प्रति लिटर NRs. 200 र LPG सिलिन्डरका लागि NRs. 2,060 थिए। केही डिपो क्षेत्रमा पेट्रोल र डिजेल प्रति लिटर NRs. 197.5 थियो। वास्तविक यातायात खर्च यात्रा, भूभाग, सेवा प्रदायक र सवारी साधनमा निर्भर हुन्छ। यातायात व्यवस्था विभागले अन्तरप्रदेश सार्वजनिक यातायात भाडा प्रकाशित गर्छ, तर स्थानीय सहरी भाडा देशभर एउटै छैन। त्यसैले बस, जीप, ट्याक्सी, मोटरसाइकल र हवाई यात्रालाई इन्धन, मर्मत, बीमा र पार्किङबाट अलग बजेट गर्नुहोस्। निर्दिष्ट सार्वजनिक विद्यालय ढाँचाअन्तर्गत माध्यमिक तहसम्मका सार्वजनिक विद्यालयले भर्ना, मासिक ट्युसन, परीक्षा वा पाठ्यपुस्तक शुल्क लिँदैनन्, यद्यपि पोसाक, लेखन सामग्री, यातायात, खाना र निजी ट्युसन खर्च लाग्न सक्छ। निजी संस्थागत विद्यालयले अनुमति प्राप्त शीर्षक—ट्युसन, वार्षिक, परीक्षा, कम्प्युटर, यातायात र खाना लगायत—अन्तर्गत स्थानीय शुल्क तोक्छन्। तिनको छात्रवृत्ति कोटा ५०० सम्म विद्यार्थी भएका विद्यालयमा कम्तीमा १०%, ५०१ देखि ८०० सम्ममा १२% र ८०० भन्दा बढीमा १५% हुन्छ। कार्यान्वयन नगरपालिका वा विद्यालयसँग पुष्टि गर्नुहोस्। स्वास्थ्य खर्चमा बीमा योगदान, सहभुक्तानी, निजी उपचार, औषधि, यात्रा र समेटिएको प्याकेजबाहिरका सेवा पर्छन्। स्वास्थ्य बीमा बोर्डमार्फत स्वास्थ्य बीमा स्वैच्छिक र योगदानमा आधारित छ। एकदेखि पाँच जनासम्मको परिवारले वार्षिक NRs. 3,500 तिर्छ र घोषित लाभ सीमा NRs. 100,000 हुन्छ; थप प्रत्येक व्यक्तिले योगदानमा NRs. 700 र सीमामा NRs. 20,000 थप्छ, अधिकतम NRs. 200,000 सम्म। १५ भन्दा बढी शय्या भएका सरकारी प्रदायकमा सहभुक्तानी १०% र अन्य प्रदायकमा २०% हुन्छ; आपत्काल र केही आधारभूत सेवासहित अपवाद छन्। पहुँच पहिलो सेवा बिन्दुमा दर्ता र प्रेषणमा निर्भर हुन सक्छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ताले परिवारको खर्च घटाउन सक्छ, तर पूर्ण घरपरिवार बजेटको विकल्प होइन। सूचीबद्ध मासिक रकममा ७० वर्ष वा सोभन्दा माथिका व्यक्तिका लागि NRs. 4,000, एकल महिला वा विधवा तथा परिभाषित दलित वा कर्णालीका ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिका ज्येष्ठ नागरिकका लागि NRs. 2,660, पूर्ण अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा लोपोन्मुख आदिवासी समूहका लागि NRs. 3,990 र गम्भीर अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि NRs. 2,128 पर्छन्। परिभाषित क्षेत्र वा दलित परिवारका पाँच वर्षमुनिका बढीमा दुई बालबालिकाका लागि बाल भत्ता NRs. 532 छ। योग्यता, स्थायी बसोबास दर्ता र स्थानीय वडा वा प्रणालीको अभिलेखले पहुँच निर्धारण गर्छ। काम वा शिक्षाका लागि इन्टरनेट चाहिने अवस्थामा सञ्चार नियमित आवश्यक खर्च हुन सक्छ। अनुसन्धानमा सूचीबद्ध नेपाल टेलिकम FTTH योजना ५० Mbps का लागि मासिक NRs. 815, १०० Mbps का लागि NRs. 1,150, १५० Mbps का लागि NRs. 1,250 र २०० Mbps का लागि NRs. 1,600 थियो; जडान खर्च NRs. 500 थियो। १२ महिनाका योजनामा ५० Mbps NRs. 8,499 र १०० Mbps NRs. 11,499 पर्छन्। नेपाल टेलिकम GSM पोस्टपेडमा मासिक NRs. 300 शुल्कमा NRs. 300 बराबरको कुरा गर्ने क्रेडिट समावेश हुन्छ, र प्रारम्भिक SIM सक्रियता वा क्रेडिट रकम NRs. 500 हुन्छ। प्रिपेड डेटा मूल्य सेवा प्रदायक र प्याकेजमा निर्भर गर्छ। मनोरञ्जन, पुस्तक, देशभित्रका बिदा र यात्रा लगायत फुर्सदको खर्चको एउटै राष्ट्रिय मूल्य छैन; स्थान, पर्यटन माग, मौसम र प्रदायकअनुसार बदलिन्छ। व्यवहार्य बजेटले आवश्यक मासिक खर्च र धरौटी, मर्मत, बिरामी, विद्यालय सुरु हुँदाका खरिद, यात्रा र इन्धन मूल्यवृद्धिजस्ता अनियमित खर्च अलग राख्छ। स्थानीय आधारभूत आवश्यकता खर्चलाई घरपरिवारको आकारले गुणा गरी वास्तविक भाडा र उपयोगिता खर्च जोड्ने, अनि अनियमित खर्चका लागि जगेडा राख्ने हिसаб उपयोगी эхлэл हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले सन् २०२५ अगस्टमा жилийн хэрэглээний үнийн өсөлт 1.68%, хүнсний бус бараа ба үйлчилгээ 3.95%, боловсрол 7.67%, काठमाडौं उपत्यка 2.26% र हिमाली бүс 2.59% гэж мэдээлсэн। Тиймээс төсөвтөө найдахаасаа өмнө түрээслүүлэгч, үйлчилгээ үзүүлэгч, орон нутгийн захиргаа, тээврийн компаниас одоогийн үнийг шалгаарай। Банкны шимтгэл, зээл, өрийн үйлчилгээ, хүү, татвар, ханшийг тусад нь санхүүгийн сэдэв болгон тэмдэглэх нь мөнгөн урсгалд нөлөөлөх үед тохиромжтой।
नेपालमा खर्च
नेपालमा जीवनयापनको खर्च स्थान, घरपरिवारको आकार, आवास, खानपान र सेवामा पहुँचअनुसार धेरै फरक हुन्छ। सन् २०२२/२३ मा औसत वार्षिक घरपरिवार उपभोग NRs. 523,413 थियो र त्यसको ५१.७% खाना खर्च थियो, तर यो राष्ट्रिय औसतलाई सिफारिस गरिएको घरपरिवार बजेट मान्नु हुँदैन। काठमाडौं उपत्यकामा औसत वार्षिक घरपरिवार उपभोग NRs. 962,958 थियो, जबकि ग्रामीण मधेशमा NRs. 350,564 थियो।
Tip
Непалд өрхийн төсвийг бодит байршил, өрхийн хэмжээ, түрээс, үйлчилгээний хүртээмж дээр үндэслэн гаргаж, улсын тоон мэдээллийг зөвхөн харьцуулахад ашиглаарай। Эхлээд хоол, байр, хэрэглээний үйлчилгээ, эрүүл мэнд, тээврийг хамгаалж, дараа нь боловсрол, холбоо харилцаа, чөлөөт цаг болон тогтмол бус зардлыг нэмээрэй। Барьцаа, засвар, өвчин, сургуулийн зардал, аялал, шатахууны үнийн өөрчлөлтөд тусдаа нөөц гаргаарай।