नेपालमा सञ्चार

नेपाली राज्यको कामकाजी भाषा हो, जबकि स्थानीय सञ्चारमा क्षेत्रीय तथा अन्य भाषा प्रयोग हुन्छन्। सरकारी सेवामा नेपाली वा अंग्रेजी चाहिन सक्छ, त्यसैले भाषाले अवरोध गर्दा विश्वासिलो दोभासे वा सहयोगी व्यक्तिले मद्दत गर्न सक्छ। दैनिक कुराकानीमा विनम्र र स्पष्ट शैली, सन्दर्भमा ध्यान र लिखित छोटो पुष्टि गर्दा गलतफहमी कम हुन सक्छ। दैनिक, टेलिफोन, हुलाक, डिजिटल र सरकारी सञ्चारका सबै समस्या हेर्ने एउटै राष्ट्रिय कार्यालय नेपालमा छैन; जिम्मेवारी माध्यम र समस्याअनुसार फरक हुन्छ। मोबाइल सञ्चार सामान्यतया मुख्य व्यवहारिक माध्यम हो। नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण (NTA) ले नम्बर निर्धारण, सेवाको गुणस्तर र उपभोक्ता हित नियमन गर्छ। नेपाल टेलिकम र एनसेलले आफ्नो नेटवर्क पुगेका ठाउँमा 2G, 3G र 4G लगायत मोबाइल आवाज, SMS र डेटा सेवा दिन्छन्। SIM वा ग्राहक दर्ताका लागि KYC अर्थात् ग्राहकको पहिचान पुष्टि गर्न प्रयोग हुने जानकारी चाहिन्छ। नेपाल टेलिकमको प्रारम्भिक SIM रु. ९० मा सूचीबद्ध छ, जसमा रु. १० बराबरको कुरा गर्ने क्रेडिट, ४० मिनेट आवाज, २० SMS र ३०० MB डेटा समावेश छन्। नेपाल टेलिकमका सूचीबद्ध पे-एज-यू-गो मूल्यमा नेपाल टेलिकम नम्बरमा प्रतिमिनेट रु. १.५०, अन्य नेटवर्कमा प्रतिमिनेट रु. २, नेपाल टेलिकममा प्रति SMS रु. १ र अन्य प्रदायकमा प्रति SMS रु. १.२५ पर्छ; करअघि डेटा प्रति MB रु. १ छ। एनसेलले करसहित पे-एज-यू-गो डेटा प्रति MB रु. १.२७ सूचीबद्ध गरेको छ। प्याकेज सस्तो हुन सक्छन्, तर मूल्य, वैधता र सेवा प्रदायकका सर्त परिवर्तन हुन सक्छन्, त्यसैले खरिदअघि हालको प्रस्ताव जाँच्नुहोस्। नेपाल टेलिकमको रिचार्ज वैधता रु. ५० मा २५ दिन, रु. १०० मा ५५ दिन, रु. २०० मा १३० दिन, रु. ५०० मा ३३० दिन र रु. १,००० मा ६९० दिन सूचीबद्ध छ। फोन हराए वा चोरी भए SIM बन्द गराउन मोबाइल सेवा प्रदायकलाई खबर गर्नुहोस्। त्यसपछि उपकरण, विशेष गरी आयात गरिएको निजी उपकरणमा IMEI दर्ता चाहिने अवस्थामा, मोबाइल उपकरण व्यवस्थापन प्रणाली (MDMS) मा दर्ता गर्न सकिन्छ। सेवा उजुरीका लागि पहिले सेवा प्रदायकलाई सम्पर्क गरी फोन नम्बर, प्रदायक, सेवा, बिल वा रिचार्ज विवरण र समस्या भएको समय लेख्नुहोस्। समाधान नभएका उजुरी NTA उजुरी व्यवस्थापन प्रणाली, NTA सम्पर्क माध्यम वा हेलो सरकारमार्फत दिन सकिन्छ। नेपाल टेलिकमले GSM सहयोगका लागि 1498, PSTN, ADSL र FTTH का लागि 198, र VoIP का लागि 188 सूचीबद्ध गरेको छ। सेवा गुणस्तर वा सेवासम्बन्धी उल्लङ्घनमा NTA ले कारबाही प्रक्रिया सुरु गर्न सक्छ। नेपाल हुलाक, जसलाई हुलाक पनि भनिन्छ, ले चिठी, पार्सल, दर्ता हुलाक र EMS दिन्छ। देशभित्र EMS सहभागी जिल्ला हुलाक कार्यालयमा कार्यालय समयमा बुक गर्न सकिन्छ। सूचीबद्ध घरेलु EMS मूल्य ४० ग्रामसम्म रु. ७० र २ किलोग्रामसम्म प्रत्येक थप २० ग्रामका लागि रु. १५ हो; एउटा वस्तुको अधिकतम तौल २० किलोग्राम हुन सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय EMS सूचीबद्ध स्थानमा मात्र उपलब्ध छ। केही हुलाक तालिका र मूल्य सन् २०२१ का भएकाले पठाउनुअघि हालको शुल्क, सहभागी कार्यालय र डेलिभरीका सर्त पुष्टि गर्नुहोस्। डेलिभरी समय गन्तव्य, स्थानीय उपलब्धता र यातायातमा असर पार्ने घटनामा निर्भर हुन्छ। EMS द्रुत सेवा हो, तर देशभर एउटै डेलिभरी समयसीमा मान्न मिल्दैन। Nepal.gov.np सरकारी एकद्वार पोर्टल हो। नागरिक एप मोबाइल फोन, ट्याब्लेट, ल्यापटप र डेस्कटप कम्प्युटरमा चल्छ र राहदानी, राष्ट्रिय परिचयपत्र, कर दर्ता, भूमि सेवा, सवारी चालक अनुमतिपत्र र भिसाजस्ता सेवामा पहुँच दिन्छ। सूचना प्रविधि विभागले ६७ अनलाइन सेवा सूचीबद्ध गरेको छ र 1101 निःशुल्क नम्बरबाट सहयोग उपलब्ध छ। ७५३ स्थानीय तहका एपले स्थानीय सूचना, सेवा, आपत्कालीन नम्बर, सुझाव, उजुरी र समस्या दर्ता दिन सक्छन्। पहुँच उपयुक्त उपकरण, चलिरहेको नेटवर्क, विद्युत्, OTP, पहिचान प्रमाणीकरण र डिजिटल सीपमा निर्भर हुन सक्छ। पोर्टल चलाउन नसकिने वा प्रक्रिया पूरा नहुने अवस्थामा कार्यालयमा जानुपर्ने, कागजी आवेदन दिनुपर्ने वा स्थानीय सेवाको अर्को माध्यम प्रयोग गर्नुपर्ने हुन सक्छ। सूचनाको हक ऐन, २०६४ ले नेपाली नागरिकलाई सम्बन्धित सार्वजनिक निकायसँग सार्वजनिक सूचना माग्न दिन्छ। कानुनको प्रक्रिया र अपवादअन्तर्गत जिम्मेवार सूचना अधिकारीले निवेदन सम्हाल्छ। डिजिटल पोर्टलले उपलब्ध कानुनी वा प्रशासनिक माध्यम स्वतः प्रतिस्थापन गर्दैन। औपचारिक निवेदन, आवेदन वा उजुरी महत्त्वपूर्ण भए सन्दर्भ नम्बर, बुझाएका कागजात, स्क्रिनसट र पत्राचार सुरक्षित राख्नुहोस्। नेपालको संविधानको धारा १९ ले कानुनी सीमाको अधीनमा विद्युतीय, प्रसारण, छापा र अन्य माध्यमबाट प्रकाशन तथा प्रसारणको अधिकार संरक्षण गर्छ। प्रयोगकर्ताले सही पहिचान जानकारी दिनुपर्छ, प्रदायकका सर्त पालना गर्नुपर्छ र लागू शुल्क तिर्नुपर्छ। अनुमति बिना अरूको खाता वा SIM प्रयोग नगर्नुहोस्। NTA ले फिसिङ SMS र लिङ्कबारे चेतावनी दिएको छ; शङ्कास्पद लिङ्क नखोल्नुहोस् र सेवा प्रदायक वा NTA लाई खबर गर्नुहोस्। अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ ले ब्रेल, स्पर्शनीय सामग्री, ठूलो अक्षर, पहुँचयोग्य मल्टिमिडिया तथा सूचना सञ्चार प्रविधि, सांकेतिक भाषा र सञ्चारका अन्य स्वरूपसहित पहुँचयोग्य सञ्चारलाई मान्यता दिन्छ। बहिरा वा सुन्न कठिनाइ भएका व्यक्तिलाई पाठ सन्देश माध्यमले, दृष्टिविहीन व्यक्तिलाई स्क्रिन रिडरमैत्री तथा आवाजमा आधारित सेवाले सहयोग गर्न सक्छन्। सबै सेवा प्रदायक र निकायमा लागू हुने एउटै राष्ट्रिय रिले, क्याप्सन वा सांकेतिक भाषा सेवा पुष्टि भएको छैन, त्यसैले आवश्यक स्वरूप सम्बन्धित कार्यालय वा प्रदायकसँग अग्रिम मिलाउनुहोस्। साइबर अपराध र सञ्चार विवादमा फरक प्रतिक्रिया आवश्यक हुन्छ। दूरसञ्चार बिल, नेटवर्क वा सेवा गुणस्तरको समस्या सामान्यतया सेवा प्रदायकबाट सुरु हुन्छ र NTA सम्म जान सक्छ। नेपाल प्रहरी साइबर ब्यूरोमा अंग्रेजी वा नेपाली फाराम र राष्ट्रिय परिचयपत्र, नागरिकता प्रमाणपत्र, राहदानी वा स्वीकार्य अन्य परिचयपत्रजस्ता कागजातसहित साइबर अपराध उजुरी दिन सकिन्छ। सान्दर्भिक भए URL, स्क्रिनसट, खाता विवरण र घटनाक्रम समावेश गर्नुहोस्। जिल्ला, इलाका वा वडा प्रहरी कार्यालय, अथवा भोटाहिटीस्थित साइबर ब्यूरोमा उजुरी बुझाउन सकिन्छ; cyberbureau@nepalpolice.gov.np मा पठाउन पनि सकिन्छ। सम्बन्धित आपत्कालमा प्रहरीको 100 र निःशुल्क 16600141516 उपलब्ध छन्। प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस् र आफैँ प्रतिशोध वा अनधिकृत पहुँचको प्रयास नगर्नुहोस्।