नेपालमा घरपालुवा जनावर

कुकुर वा बिरालो लिनुअघि त्यसको उत्पत्ति, खोप अभिलेख, पहिचान, स्वास्थ्य अवस्था र फर्काउन वा सुरक्षित रूपमा अर्को घरमा राख्ने सम्भावना जाँच्नुहोस्। पहिचान गरिएको राष्ट्रिय ढाँचाले सामान्य निजी कुकुर र बिरालोका लागि सामान्य प्रजनक वा बिक्री दर्ता, वा देशव्यापी पालन अनुमति स्थापित गर्दैन। नगरपालिका, निजी सेवा प्रदायक र पशु कल्याण संस्थाले फरक सेवा दिन सक्छन्, तर राष्ट्रिय धर्मपुत्र ग्रहण, दर्ता वा जिम्मा छोड्ने प्रक्रिया स्थापित छैन। मालिकले खाना, पानी, आश्रय, पशुचिकित्सा उपचार र सुरक्षित आवास दिनुपर्छ। मुलुकी अपराध संहिता २०७४ को दफा २९० ले कुटपिट, यातना, क्षमताभन्दा बढी भार बोकाउने, बिरामी वा घाइते जनावरलाई काममा लगाउने, हानिकारक पदार्थ खुवाउने तथा अन्य क्रूर व्यवहार निषेध गर्छ। आफ्नै बिरामी वा बूढो जनावरलाई सार्वजनिक रूपमा छाड्नु पनि निषेधित छ। तोकिएको सजाय बढीमा तीन महिना कैद, बढीमा रु. ५,००० जरिवाना वा दुवै हो; उजुरी वा हदम्याद तीन महिनाको हुन्छ। नेपाल पशु चिकित्सा परिषद्मा दर्ताले योग्य पशुचिकित्सक पहिचान गर्छ, र दर्ताबिना पशुचिकित्सा अभ्यास निषेधित छ। केन्द्रीय रेफरल पशु चिकित्सालयले काठमाडौं उपत्यकामा सरकारी प्रेषण सेवा दिन्छ। पशु सेवा विभागका कार्यालय, पशुचिकित्सा कार्यालय र निजी अभ्यास विकल्प हुन सक्छन्, तर काठमाडौं बाहिरको पहुँच स्थानीय रूपमा पुष्टि गर्नुपर्छ। रेबिज रोकथामका लागि कुकुर र बिरालोको आधिकारिक तालिकामा तीन महिनाको उमेरदेखि पहिलो मात्रा, त्यसको एक महिनापछि दोस्रो मात्रा र हरेक वर्ष बुस्टर सुरु हुन्छ। खोप लगाउने दिन जनावर स्वस्थ हुनुपर्छ। यो तालिका आधिकारिक उत्पादन वा कार्यक्रमको सिफारिस हो र यसले आफैँमा सबै मालिकलाई लागू हुने राष्ट्रव्यापी दायित्व स्थापित गर्दैन। नगरपालिका कार्यक्रम घरपालुवा जनावर हेरचाहको छुट्टै भाग हुन्। काठमाडौं महानगरपालिकाको कुकुर/बिरालो बन्ध्याकरण, खोप तथा अभिलेखन कार्यविधि, २०८० ले कुकुर र बिरालोको बन्ध्याकरण, खोप र अभिलेखीकरण समेट्छ। मध्य नेपाल नगरपालिका र पाँचखाल नगरपालिकाले पनि स्थानीय बन्ध्याकरण वा छाडा कुकुरसम्बन्धी कार्यक्रम अभिलेख गरेका छन्। तिनको भौगोलिक पहुँच, शुल्क, भेट समय, क्षमता र योग्यताका सर्त समान छैनन्। नेपाली शब्द कुकुर, बिरालो, बन्ध्याकरण, भ्याक्सिनेसन र अभिलेखनले क्रमशः dog, cat, sterilization, vaccination र recording जनाउँछन्। जंगली, संरक्षित वा विदेशी प्रजाति सामान्य घरपालुवा जनावरका नियमअन्तर्गत पर्दैनन्। राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐनले जंगली प्रजातिलाई अलग रूपमा लिन्छ र अनुमति वा CITES कागजात लागू हुन सक्छन्। त्यसैले लागू हुने वन्यजन्तु निकायसँग नबुझी जंगली वा विदेशी जनावरलाई सामान्य घरपालुवा जनावरका रूपमा लिनु हुँदैन। कुकुर वा बिरालो आयात पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा ऐन, २०५५ अन्तर्गत नियमन हुन्छ। जनावर पशु क्वारेन्टिन जाँच चौकीबाट प्रवेश गर्नुपर्छ र खाना, पानी, सुरक्षा, क्वारेन्टिन तथा आदेश गरिएका खोपको खर्च आयातकर्ताले बेहोर्छ। रोग फैलिएको क्षेत्रबाट आएको, रोगमुक्त वा स्वास्थ्य प्रमाणपत्र नभएको, संक्रमित भएको वा दूषित यातायातमा आएको जनावरको प्रवेश अस्वीकार हुन सक्छ। अधिकारीहरूले फिर्ता पठाउने, हटाउने वा नष्ट गर्ने आदेश दिन सक्छन्, र नलिइएको जनावर जफत, लिलाम, हटाउन वा नष्ट गर्न सकिन्छ। कुकुर वा बिरालोको प्रमाणपत्रमा मालिक, प्रजाति, उमेर वा जन्ममिति, लिङ्ग, जात, रङ, चिन्ह, ट्याटु वा स्थायी पहिचान, उत्पत्ति, अघिल्ला दुई वर्षको यात्रा, रेबिज खोप, सिरोलोजी र चिकित्सकीय परीक्षण उल्लेख हुन्छ। स्वास्थ्य वा सरसफाइ प्रमाणपत्र १० दिनसम्म मान्य हुन्छ। क्वारेन्टिन अवधि हरेक घरपालुवा जनावरका लागि निश्चित हुँदैन; रोग जोखिम र मुद्दाअनुसार निर्भर गर्छ। क्वारेन्टिन पूरा भएपछि बढीमा तीन दिनसम्म जनावर बुझ्न सकिन्छ। नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयको कूटनीतिक तथा कन्सुलर प्रोटोकल पुस्तिका २०२४—जसको आयात मार्गदर्शन कूटनीतिक र कन्सुलर सन्दर्भसँग सम्बन्धित छ—ले आगमनभन्दा बढीमा १० दिनअघि जारी अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रमाणपत्र, खोप अभिलेख, माइक्रोचिप, जातसम्बन्धी जानकारी, देशको क्वारेन्टिन कागजात र खरिद बिल वा पालनको प्रमाण उल्लेख गर्छ। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा आगमनभन्दा कम्तीमा ७२ घण्टा अगाडि काठमाडौंको पशु क्वारेन्टिन कार्यालयलाई जानकारी दिनुपर्छ। जनावर फिर्ता लैजाँदा प्रवेशका कागजात फेरि चाहिन्छन्। नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको AIP अनुसार घरपालुवा कुकुर वा बिरालोका लागि पशु सेवा विभागको सिफारिसपत्र आवश्यक छैन, तर स्वास्थ्य र खोप अभिलेख सान्दर्भिक रहन्छन्; वायुसेवा र गन्तव्य देशका आवश्यकताहरू छुट्टै जाँच्नुपर्छ। नेपालका लागि देशव्यापी आधिकारिक जनावर जिम्मा लिने वा आश्रयस्थल मानक पहिचान भएको छैन। स्थानीय छाडा कुकुर बन्ध्याकरण र खोप कार्यक्रम तथा स्थानीय कल्याण वा गैरसरकारी संस्थाका सेवाले व्यवहारिक विकल्प दिन सक्छन्, तर कुनैले पनि स्वीकृति सुनिश्चित गर्दैन। पालन, खोप, बन्ध्याकरण, धर्मपुत्र ग्रहण वा जिम्मा छोड्न देशभर लागू हुने भरपर्दो मानक शुल्क स्थापित छैन। सम्बन्धित नगरपालिका, वडा, पशु सेवा विभाग कार्यालय, पशु क्वारेन्टिन कार्यालय वा दर्तावाला पशुचिकित्सकसँग हालको मूल्य, भेट समय, क्षमता र आवश्यक कागजात पुष्टि गर्नुहोस्।