નેપાળનો દીવાની કાયદો કુદરતી અને કાનૂની વ્યક્તિઓ, કાનૂની ક્ષમતા, સગીરતા, વાલીપણું અને પ્રતિનિધિત્વ આવરી લે છે. સામાન્ય રીતે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની વ્યક્તિ સગીર છે. કોઈ વિશેષ નિયમ નેપાળી નાગરિકો પૂરતો અમલ મર્યાદિત ન કરે ત્યાં સુધી વિદેશીઓને સામાન્ય રીતે આ કાયદો લાગુ પડે છે. કાયદા સાથે અસંગત હોય ત્યારે રિવાજ અથવા પરંપરાની અસર રહેતી નથી. દીવાની સંહિતા કરાર, એજન્સી, ભાડાપટ્ટો, વેચાણ, લોન અને અન્ય જવાબદારીઓનું નિયમન કરે છે. જવાબદારીઓ કાયદા, કરાર, અર્ધ-કરાર, અન્યાયી સમૃદ્ધિ, એકપક્ષીય વચન, અપકૃત્ય અથવા અર્ધ-અપકૃત્યથી ઊભી થઈ શકે છે. પક્ષકારોએ સદ્ભાવનાથી કરારનું પાલન કરવું જોઈએ. પાલન ન કરવું અથવા વિલંબ થવાથી વાસ્તવિક નુકસાનનું વળતર ઊભું થઈ શકે છે; છેતરપિંડી, ઇરાદો અથવા બેદરકારીથી વધુ વ્યાપક જવાબદારી થઈ શકે છે. જવાબદારીના દાવાની સામાન્ય મુદત 2 વર્ષ છે, પરંતુ વિશેષ કાયદો જુદી મુદત આપી શકે છે. મિલકત કાયદો જંગમ અને સ્થાવર મિલકતની માલિકી, કબજો, ઉપયોગ અને હસ્તાંતરણ આવરી લે છે. તે કુટુંબની મિલકત, સહ-માલિકીની મિલકત અને ભાગબટાવાની બાબતો પણ સંભાળે છે. Department of Land Management and Archives અને સંબંધિત Malpot Office જમીન નોંધણીની नामसारी, दाखिल खारेज તથા रोक्का અથવા તેને મુક્ત કરવાની બાબતો સંભાળે છે. નોંધણી ફી અને સેવા શુલ્ક લાગુ પ્રાંતીય અથવા સ્થાનિક દર પર આધારિત છે. વારસા અથવા ભાગબટાવાથી સ્થાવર મિલકત મેળવનાર વિદેશીને નામસારી, નોંધણી અને સંબંધિત આવકના ઉપયોગ માટે સામાન્ય રીતે સરકારી મંજૂરી જોઈએ. કુટુંબ કાયદામાં લગ્ન, અમાન્ય લગ્ન, છૂટાછેડા, માતા-પિતા અને સંતાનના સંબંધો, દત્તક, ભાગબટાવો અને સંયુક્ત કુટુંબની બાબતો આવે છે. લિંગભેદ વિના બાળકોને સમાન વારસાના અધિકાર છે. કુટુંબ વિવાદ સામાન્ય રીતે દીવાની બાબત છે, જ્યારે હિંસા અને ફોજદારી વર્તન પર ફોજદારી કાયદો પણ લાગુ થઈ શકે છે. વારસા કાયદામાં વારસાગત ઉત્તરાધિકાર માટે अपुताली અને કાનૂની પ્રાથમિકતા ધરાવતા વારસદાર માટે हकवालाનો ખ્યાલ છે. મિલકત હસ્તાંતરણ અને નોંધણી માટે ઔપચારિક પ્રક્રિયાઓ જરૂરી થઈ શકે છે; સંહિતાની મર્યાદામાં મિલકતનાં દેવા અથવા જવાબદારીઓ વારસાપત્ર અથવા વાલી પર અસર કરી શકે છે. સરહદપાર વારસા અને મિલકતમાં ખાનગી આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો તથા જાહેર નીતિની મર્યાદાઓ પણ સામેલ થઈ શકે છે. દીવાની દાવો પુરાવા અને જરૂરી નકલો સાથે plaint, જેને સ્થાનિક રીતે फिरादपत्र કહે છે, મારફતે દાખલ થાય છે. અદાલત ઔપચારિક પાલન તપાસે છે અને પ્રતિવાદી प्रतिउत्तरपत्र કહેવાતો જવાબ આપી શકે છે. સામો દાવો પણ ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે. નેપાળમાં સર્વોચ્ચ અદાલત, 11 બેન્ચ ધરાવતી 7 ઉચ્ચ અદાલતો અને 77 જિલ્લા અદાલતો છે; કાયદાથી અધિકારક્ષેત્ર મળેલી અન્ય ન્યાયિક સંસ્થા પણ હોઈ શકે છે. અપીલ અને દેખરેખી સમીક્ષા સક્ષમ અદાલત તથા લાગુ પ્રક્રિયા પર આધારિત છે. દાવેદાર સામાન્ય રીતે દાવો, તેની કિંમત અને સંબંધિત દરપત્રક આધારે અદાલતી ફી ચૂકવે છે. સમયમર્યાદા ચૂકી ગયેલો દાવો નકારી અથવા બરતરફ થઈ શકે છે, કારણ કે હદમ્યાદ, જેને स्थानीय રીતે हदम्याद કહે છે, ફરજિયાત છે. કેસનો સમય અદાલત, પુરાવા, પ્રક્રિયાના મુદ્દાઓ અને પક્ષકારોના વર્તન પ્રમાણે બદલાય છે. Mediation Act 2068 હેઠળ મધ્યસ્થી ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે; Arbitration Act 2055 હેઠળ કરાર અથવા કાયદો મંજૂરી આપે ત્યારે લવાદી પ્રક્રિયા ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે. ગ્રામ્ય નગરપાલિકાના ઉપાધ્યક્ષ અથવા નગરપાલિકાના ઉપમેયર સ્થાનિક Judicial Committeeનું સંકલન કરે છે; તેમાં બે ચૂંટાયેલા સભ્યો પણ હોય છે. સમિતિ અરજીઓ સ્વીકારે છે, મધ્યસ્થીને પ્રોત્સાહિત કરે છે અને સૂચિબદ્ધ નાના અથવા સ્થાનિક વિવાદો સૂચિબદ્ધ મધ્યસ્થી મારફતે ઉકેલી શકે છે. નિર્દિષ્ટ જમીન અતિક્રમણ અને માળખાના વિવાદો તેના કાનૂની અધિકાર હેઠળ મધ્યસ્થીને આધીન થઈ શકે છે. સમિતિ નિર્ણય ન કરી શકે અથવા સમાધાન શક્ય ન હોય તો અદાલતમાં સીધી અરજીનો માર્ગ બંધ નથી. કાયદામાં સમયમર્યાદા નક્કી ન હોય તેવા સૂચિબદ્ધ સ્થાનિક વિવાદ માટે અરજીની મુદત 35 દિવસ છે; નિર્દિષ્ટ વર્ગમાં પ્રતિવાદી હાજર થયા પછી 3 મહિનામાં મધ્યસ્થી પૂરી કરવાનું લક્ષ્ય છે. ચુકાદા પછી तहसिल શાખા અથવા तहसिलदार તેનો અમલ સંભાળે છે. સામાન્ય રીતે ચુકાદો 3 દિવસમાં અમલ રજિસ્ટરમાં દાખલ થાય છે. અમલમાં કબજો, નામસારી, ભાગબટાવો, મુક્તિ, દેવા, નુકસાન, વળતર, દંડ અને અદાલતી ફી આવી શકે છે; અલગ અરજી અને સંપત્તિની ઓળખ જરૂરી થઈ શકે છે. અપીલની સ્થિતિ અમલના સમયને અસર કરી શકે છે. Legal Aid Act 2054 અને Legal Aid Rules 2055 આર્થિક અથવા સામાજિક રીતે અસક્ષમ લોકોને સલાહ, દાવાપત્ર, પ્રતિનિધિત્વ અને અન્ય કાનૂની સેવાઓ આપવાનો આધાર આપે છે. Central અને District Legal Aid Committees મદદ કરી શકે છે; લાચાર, અપંગ, સગીર, ગરીબ અથવા અટકાયતમાં રહેલા પક્ષકારો માટે અદાલત દ્વારા ચૂકવાયેલા વકીલ અથવા મફત કાનૂની સહાયની વ્યવસ્થા લાગુ પડી શકે છે. કુલ ખર્ચમાં અદાલતી ફી, જમીન નોંધણી શુલ્ક, વકીલ અથવા નોટરી ફી, મૂલ્યાંકન, નકલો, બજવણી, મધ્યસ્થી અથવા લવાદી ફી આવી શકે છે. રકમ અને સમય દાવો, જવાબદાર સંસ્થા, પ્રાંત અથવા સ્થાનિક સત્તા તથા જરૂરી પુરાવા પર આધારિત છે.
નેપાળમાં દીવાની કાયદો
નેપાળમાં દીવાની કાયદો વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ વચ્ચેના ખાનગી કાનૂની સંબંધો સંભાળે છે; તેમાં કરાર, મિલકત, કુટુંબ બાબતો, વારસો, જવાબદારી, અદાલતી કાર્યવાહી અને અમલનો સમાવેશ થાય છે. મુખ્ય સંહિતાબદ્ધ માળખું Muluki Civil Code 2074 છે, જેને National Civil Code 2017 પણ કહે છે; તેને Muluki Civil Procedure Code 2074, અથવા National Civil Procedure Code 2017, આધાર આપે છે. બંને 2075-05-01થી અમલમાં આવ્યા. બંધારણ સર્વોચ્ચ કાનૂની ધોરણ છે અને લાગુ પડે ત્યાં વિશેષ કાયદો સામાન્ય સંહિતા કરતાં પ્રબળ રહે છે.
Tip
નેપાળની દીવાની કાનૂની વ્યવસ્થામાં ખર્ચ કરતાં અથવા અનૌપચારિક કરાર પર આધાર રાખતાં પહેલાં કાનૂની સમસ્યા, સક્ષમ સંસ્થા અને લાગુ સમયમર્યાદા ઓળખો. સંબંધિત પુરાવા અને દસ્તાવેજો સાચવો, ખાસ કરીને સમયમર્યાદા, વિદેશીની મિલકત માલિકી, અદાલતનું અધિકારક્ષેત્ર અથવા અપીલની સ્થિતિ અસ્પષ્ટ હોય ત્યારે. ચોક્કસ વિવાદમાં Judicial Committee, મધ્યસ્થી અથવા લવાદી યોગ્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ વૈકલ્પિક સંસ્થાને સત્તા ન હોય અથવા સમાધાન ન થાય ત્યારે અદાલતી કાર્યવાહી જરૂરી રહે છે.