नेपालमा प्रशिक्षार्थी तालिम

नेपालको प्रशिक्षार्थी प्रणालीले मेकानिकल काम, कृषि, वन, इन्जिनियरिङ, आतिथ्य, पर्यटन, हस्तकला, कपडा, गार्मेन्ट र अन्य व्यापारिक पेशाजस्ता क्षेत्रमा व्यावहारिक तालिम दिन्छ। प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (CTEVT) ले पाठ्यक्रम तय गर्छ, प्रदायक स्वीकृत वा आबद्ध गर्छ, गुणस्तर नियन्त्रणमा सहयोग गर्छ, परीक्षा नियन्त्रक कार्यालय (OCE) मार्फत परीक्षा लिन्छ र प्रमाणपत्र जारी गर्छ। कार्यस्थल सिकाइ उद्योग वा व्यवसायमा हुन्छ; तालिम संस्थाले सिद्धान्त र आधारभूत व्यावहारिक निर्देशन दिन्छ। कम्पनीभित्रको प्रशिक्षक वा औद्योगिक सुपरभाइजरले कार्यस्थलका काम, उपस्थिति र सिकाइ लगबुक अनुगमन गर्छ। औपचारिक विकल्पमा सामान्यतया २४ महिना चल्ने प्रि-डिप्लोमा औद्योगिक प्रशिक्षार्थी तालिम र प्रशिक्षार्थी तालिम सञ्चालन निर्देशिका २०८२ अन्तर्गतको मोड्युलर डिप्लोमा-स्तरको व्यवस्था पर्छ; यो सामान्यतया ३६ महिना चल्छ। कार्यक्रम सूचना र कार्यान्वयनको अवस्था बदलिन सक्छ, त्यसैले हालको CTEVT सूचना र छानिएको संस्थाको प्रकाशित पाठ्यक्रमले लागू अवधि र संरचना तय गर्छ। परम्परागत प्रि-डिप्लोमा सामान्यतया करिब १८ महिना हुन्छ र त्यसमा १२ महिना निर्देशनपछि छ महिनाको कार्यस्थल तालिम पर्न सक्छ; यो हरेक प्रशिक्षार्थी विकल्पभन्दा छुट्टै कार्यक्रम हो। भर्नाका लागि सामान्यतया नेपाली नागरिकता, कम्तीमा १६ वर्ष उमेर, पेशाका लागि मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्य, र पाठ्यक्रमले तोकेको न्यूनतम योग्यता चाहिन्छ; प्रायः SEE वा समकक्ष आवश्यकता हुन्छ। उद्योगबाट प्रशिक्षार्थी अवसर वा सिफारिस पनि चाहिन्छ। छनोटमा लिखित प्रवेश परीक्षा र अन्तर्वार्ता हुन सक्छ। अभिलेखमा रहेको प्रशिक्षार्थी नमुनामा आवेदनको २०%, उद्योग सिफारिसको २०%, लिखित परीक्षाको ३०% र अन्तर्वार्ताको ३०% अङ्कबाट छनोट हुन्छ। स्थानीय शिक्षा प्रतिनिधि छनोट समितिमा सहभागी हुन्छन्। आधारभूत सर्त पुगे पनि सिट र उद्योगमा स्थान सीमित भएकाले भर्ना निश्चित हुँदैन। सम्झौतामा प्रशिक्षार्थी, प्रायोजक उद्योग वा व्यवसाय र तालिम संस्था पहिचान हुनुपर्छ। यसले सिकाइ व्यवस्था, उपस्थिति दायित्व, सुपरिवेक्षण, कार्यस्थलका काम र लागू मूल्याङ्कन नियम बताउनुपर्छ। एउटा प्रि-डिप्लोमा मेकानिकल उदाहरणमा संस्थामा 1,280 घण्टा, उद्योगमा 2,600 घण्टा अर्थात् 65 हप्ता, र 160 घण्टाको ब्लक-रिलिज अंश पर्छ। कुल निर्देशन भार 3,880 घण्टा हो। उक्त उदाहरणले सिद्धान्तमा कम्तीमा 80% र प्रयोगात्मक वा औद्योगिक अभ्यासमा 90% उपस्थिति माग्छ; अर्को पाठ्यक्रमका विवरण फरक हुन सक्छन्। आन्तरिक मूल्याङ्कन संस्था र उद्योगले गर्छन्; अन्तिम बाह्य परीक्षा OCE ले लिन्छ। अभिलेखमा रहेको प्रशिक्षार्थी नमुनामा आन्तरिक र अन्तिम मूल्याङ्कन प्रत्येक 50% हुन्छ। सिक्ने व्यक्तिले सिद्धान्तमा कम्तीमा 40%, प्रयोगात्मक वा औद्योगिक अभ्यासमा 60% हासिल गरी पाठ्यक्रमले मागेका सबै विषय वा भाग उत्तीर्ण गर्नुपर्छ। सफल समापनले CTEVT प्रि-डिप्लोमा प्रमाणपत्र वा कार्यक्रमले तोकेको प्रमाणपत्र दिन्छ। यसले जागिर, डिप्लोमामा स्वतः अघि बढ्ने अधिकार वा पेशागत इजाजत सुनिश्चित गर्दैन। स्नातकले रोजगारदाता, कार्यक्रम र सम्बन्धित निकायका नियम अधीनमा रही रोजगारी वा थप तालिमका लागि आवेदन दिन सक्छ। श्रम ऐन २०७४ ले स्वीकृत पाठ्यक्रम र संस्थागत सम्झौताअन्तर्गत काम गर्ने प्रशिक्षार्थीलाई नियमित कानुनी कामदारभन्दा फरक रूपमा लिन्छ। प्रतिष्ठानले प्रशिक्षार्थीलाई स्वीकृत पाठ्यक्रमबाहिर काममा लगाएमा व्यक्ति नियमित कामदार मानिन सक्छ। प्रशिक्षार्थीले कामदारसरह व्यवसायजन्य स्वास्थ्य र सुरक्षा संरक्षण पाउँछन्; सम्झौताले अन्यथा नभने प्रतिष्ठानले सामान्यतया दुर्घटना उपचार र अशक्तता क्षतिपूर्ति बेहोर्छ। उद्धृत नियमअनुसार काम समय दिनमा ८ र हप्तामा ४८ घण्टाभन्दा बढी हुन सक्दैन। उपस्थिति, सुरक्षित व्यवहार, कार्यस्थलका दायित्व र सही लगबुक प्रशिक्षार्थीका जिम्मेवारी हुन्। तालिमे व्यक्ति फरक वर्ग हो; सामान्य अधिकतम तालिम अवधि एक वर्ष र रोजगारसम्बन्धी तोकिएका सुविधा फरक हुन्छन्। सम्झौताले सही वर्ग पहिचान गर्नुपर्छ। CTEVT का आङ्गिक विद्यालय, साझेदारी विद्यालय, सामुदायिक विद्यालयका प्राविधिक शिक्षा कार्यक्रम, आबद्ध निजी प्राविधिक संस्था र स्वीकृत छोटो अवधिका प्रदायकबाट तालिम दिइन्छ। कार्यस्थल उपलब्धता र प्रदायकको गुणस्तर क्षेत्रअनुसार फरक हुन्छ; संस्थाको सबैभन्दा धेरै केन्द्र बागमतीमा छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा CTEVT सञ्जालमा ६७ आङ्गिक विद्यालय, ५८ साझेदारी विद्यालय, ६३९ सामुदायिक विद्यालयका प्राविधिक शिक्षा कार्यक्रम, ४३९ आबद्ध निजी प्राविधिक संस्था र १,८५० आबद्ध वा स्वीकृत निजी छोटो अवधिका प्रदायक थिए। यी तथ्याङ्क समग्र TVET सञ्जालका हुन्, एउटै संस्थाको प्रशिक्षार्थी सिट संख्याका होइनन्। प्रशिक्षार्थी शुल्क कार्यक्रम, प्रदायक र वित्तपोषण व्यवस्थामा निर्भर हुन्छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा CTEVT को अधिकतम शुल्कमा आङ्गिक प्रि-डिप्लोमा कार्यक्रमका लागि NPR 15,000 देखि NPR 22,000, सामुदायिक वा साझेदारी प्रि-डिप्लोमाका लागि NPR 55,000 देखि NPR 65,000, र आङ्गिक डिप्लोमा वा प्रमाणपत्रका लागि बढीमा NPR 160,000 तथा सामुदायिक वा साझेदारी कार्यक्रमका लागि NPR 190,000 पर्थे। प्रशिक्षार्थीसम्बन्धी शुल्क फरक हुन सक्छ र भुक्तानी 40%, 30% र 30% किस्तामा हुन सक्छ। सार्वजनिक, प्रदेश, स्थानीय वा परियोजना सहायता रकम घटाउन सक्छ। वर्गीकृत छात्रवृत्तिले नियमित कार्यक्रममा तोकिएका समूहका लागि करिब 10% सिट छुट्याउँछन्; मेधावी र विशेष छात्रवृत्तिले शुल्क मिनाहा गर्न सक्छन्। योग्य विशेष छात्रवृत्ति प्राप्तकर्ताले छात्रावास सहायता, मासिक NPR 3,500 निर्वाह, वार्षिक NPR 1,500 यातायात र वार्षिक NPR 2,500 कपडाका लागि पाउन सक्छन्। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालमा ८ प्रशिक्षार्थी कार्यक्रम सञ्चालनमा थिए; कोटा 2,585 र भर्ना भएका विद्यार्थी 2,429 थिए, जबकि ९ प्रशिक्षार्थी पाठ्यक्रम सूचीबद्ध थिए। यसले प्रशिक्षार्थी तालिम परम्परागत संस्थागत प्रि-डिप्लोमा र डिप्लोमाको तुलनामा सानो भए पनि स्थापित बाटो भएको देखाउँछ। छोटो अवधिको पेशागत तालिम र राष्ट्रिय सीप परीक्षण बोर्ड (NSTB) प्रमाणपत्र व्यावहारिक अनुभव भएका व्यक्तिका अन्य विकल्प हुन्। NSTB ले राष्ट्रिय पेशागत सीप मापदण्ड (NOSS) अनुसार सीप परीक्षण गर्छ; तहअनुसार अनुभव, सम्बन्धित तालिम वा दुवैको संयोजनले योग्यता पुग्न सक्छ। पूर्वसिकाइ मान्यता (RPL) ले रोजगारी, स्व-अभ्यास, परिवार वा समुदायको गतिविधि, स्वयंसेवा, कोचिङ, निजी अध्ययन वा विदेशको कामबाट सिकेको कुरा मूल्याङ्कन गर्न सक्छ। तोकिएको केन्द्रले सीप परीक्षण गरी उत्तीर्ण इकाइका लागि पूर्ण सीप प्रमाणपत्र वा उपलब्धिको अभिलेख दिन सक्छ; कमी भए पुनःमूल्याङ्कन वा थप तालिम लिन सकिन्छ।