ၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ် တီႈမိူင်းလၢဝ်း

ၶဝ်ႈၼိုင်ၸႄႈသိူဝ်ႈသေၼึ่งၼႂ်း huad၊ ၶိူင်ႈၼึ่งၶဝ်ႈၼိုင်ထုင်း၊ ၸင်ႇသိမ်းလႄႈတၢင်ႇၼႂ်း katip khao၊ တောင်းၶဝ်ႈၼိုင်သၢၼ်။ ၶဝ်ႈၵိၼ်ပိူင်လူင်မီးၶဝ်ႈၼိုင်တင်း larb၊ ယမ်းပႃ/ၼိူဝ်ႉလႄႈၽၵ်းႁွမ်၊ ၼမ်ႉၸေႃႉ jaew၊ ၽักလတ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၽักႁႅင်ႈ၊ ၽၵ်းႁွမ်၊ ၼမ်ႉၽၵ်းလႄႈမၢၵ်ႇမႆႉၸွမ်းၶၢဝ်း။ ၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ၽၢႆႇၵူႈမိူဝ်ႈမီးၶဝ်ႈ၊ ၽัก၊ ၼိူဝ်ႉ၊ ပႃၼမ်ႉသႂ်လႄႈၶူဝ်းၼမ်ႉတၢင်ႇ၊ မၼ်းႁူဝ်၊ ၽၵ်းႁူဝ်၊ မႂ်ႉၶဝ်ႈ၊ မၢၵ်ႇမႆႉလႄႈၽၵ်းႁွမ်။ Padaek ပဵၼ်ၼမ်ႉပႃၽုၵ်ႇ ဢၼ်ၸႂ်ႉပၼ်ရသ။ Tam mak hung၊ kaeng no mai၊ lam၊ khai pan၊ ping kai လႄႈ sai gok Lao ပဵၼ်ၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ဢၼ်ႁူႉၸၵ်း၊ ၵူၺ်းဢမ်ႇမီးမီၼူးၸိုင်ႈမိူင်းပိူင်လဵဝ်။ ၶူဝ်းၼႂ်း၊ လၢႆးႁဵတ်းလႄႈၸိုဝ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ပိၼ်ႇၸွမ်းၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၶၢဝ်း၊ လႄႈၾိင်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။ Pho လႄႈ spring rolls ၵေႃႈႁႃၵိၼ်လႆႈၼမ်၊ ၶိုၵ်ႉၶၢၼ်းၼႂ်းဝဵင်း။ ၼႃႈႁိူၼ်းၸၢင်ႈၽုၵ်ႇၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်တႃႇၵိၼ်ႁင်း၊ သိုဝ်ႉတီႈၵၢတ်ႇဝၢၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ်ၵၢတ်ႇဝဵင်း၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵိၼ်တီႈႁၢၼ်ႉလႄႈၽူႈၶၢႆၶဝ်ႈႁိမ်းတၢင်း။ Vientiane မီးၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်လၢႆၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း မီးလၢဝ်း၊ ဗီယက်ၼၢမ်လႄႈယွၼ်ႇၼၢၼ်း၊ တီႈဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈယึဒၶူဝ်းပိုၼ်ႉတီႈလႄႈၸွမ်းၶၢဝ်းလိူဝ်။ Luang Prabang ႁူႉၸၵ်းတင်း or lam၊ jaew bong လႄႈ khai pan။ လၢဝ်းႁွင်ႇမီးတီႈၽုၵ်ႇၶဝ်ႈတီႈသုင်လႄႈတီႈၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ဢမ်ႇၵုမ်ႇၼမ်၊ တေႃႇပိုင်ႈၶူဝ်းၶဝ်ႈလိူဝ်၊ လၢဝ်းၵၢင်လႄႈၸၢၼ်းမီးလႅၼ်ၽုၵ်ႇၶဝ်ႈတီႈတႂ်ႈယႂ်ႇ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉမီးၽုၵ်ႇၶၢဝ်းႁႅင်ႈ။ ၼမ်ႉထူမ်ႈ၊ လိၼ်ၵူၼ်ႇ၊ ၾူၼ်ဢမ်ႇတူဝ်တူဝ်၊ လွင်ႈပို့သူင်ႇလႄႈၶၼ်လႅၵ်ႈငိုၼ်း ၸၢင်ႈမီးၽွၼ်းတေႃႇၶူဝ်းမီးလႄႈၶၼ်။ ၶဝ်ႈယင်းပဵၼ်ၶဝ်ႈၵိၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်။ ၵၢၼ်ၶၢတ်ႈၼႃး 2025 ၶၢတ်ႈမွၵ်ႈ 3.6 လၢၼ်ႉတၼ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ 90% မွၵ်ႈၽုၵ်ႇၶၢဝ်းၾူၼ်၊ 10% မွၵ်ႈၽုၵ်ႇၶၢဝ်းႁႅင်ႈၸွမ်းၼမ်ႉသွင်း။ ၵၢင်လႄႈၸၢၼ်းၽုၵ်ႇလိူဝ်ပၢႆးၵၢၼ်ႁႃပၢႆ 5 ပီ၊ ႁွင်ႇတႂ်ႈပၢႆးၵၢၼ်ႁႃပၢႆလင်မီးလွင်ႈၾိင်ႈၾႃႉႁဵတ်းႁႂ်ႈသွမ်း။ ဢမ်ႇမီးမီၼူးၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ်သဵၼ်ႈၶၼ်ၶဝ်ႈႁိူၼ်းဢၼ်ယိုၼ်ယၼ်။ ၶၼ်ၶဝ်ႈလႅၵ်ႈၼမ်ၼႂ်း 2023–2025၊ ၶၼ်ၶဝ်ႈၶူဝ်းၶဝ်ႈလႄႈၶူဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇမီးၽွၼ်းတေႃႇငိုၼ်းလၢဝ်းဢ่อน။ Ministry of Industry and Commerce ထတ်းၶၼ်ၶူဝ်းလူဝ်ႇလႄႈၶေႃႈတုၵ်းယွၼ်းၵူၼ်းသိုဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈၵႃႈၶၼ်တႄႉတေႃႇပိုင်ႈၸႄႈတွၼ်ႈ၊ ၶဝ်ႈထိုင်ၵၢတ်ႇ၊ ၶၢဝ်းလႄႈၶူဝ်းၵိၼ်။ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈထိုင်ၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ၵေႃႈပဵၼ်လွင်ႈပၢႆးထၢတ်ႈၶဝ်ႈၵိၼ်။ ၵၢၼ်သုၵ်ႉထတ်းၼႄဝႃႈ 80% မွၵ်ႈၵူၼ်းတင်းမိူင်းၸၢင်ႈဢမ်ႇၸၢႆႇၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ဢၼ်လီတေႃႇပၢႆးယူႇလီ၊ ၵူၼ်းမီးၽေးၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ပၢၼ်ၵၢင် ဢမ်ႇၼၼ်ႁၢႆႉမီးမွၵ်ႈ 32%၊ လႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇတႂ်ႈ 5 ပီၵႂ်ႈပွတ်း 33%။ ၶဝ်ႈၵိၼ်မီးၽေး 2 ၽၢႆႇ: ၶဝ်ႈၵိၼ်ဢမ်ႇၵုမ်ႇယင်းမီးၼမ်၊ မိူဝ်ႈ snack ၵၢၼ်ႁဵတ်း၊ မႃးမႃး instant noodles၊ ၼမ်ႉဝၢၼ်၊ fast food တိူဝ်းမႃး။ ၶေႃႈမုၼ်းၽူႈယိင်းဢၼ်တႅၵ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼႄဝႃႈ 73% မွၵ်ႈၽူႈယိင်းဢႃယု 15 ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ၵိၼ်ၶူဝ်းတၢင်ႇသႅၼ်းတႂ်ႈမၵ်းမၼ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ 27% မွၵ်ႈၵူၼ်းလူင်ၵိၼ်ၶူဝ်းၵူႈ 5 ၸုမ်းၶဝ်ႈၵိၼ်ဢၼ်ယွမ်းႁပ်ႉ။ ၶေႃႈၶၢတ်ႈမီးပဲ၊ မၢၵ်ႇၶႅင်၊ မၢၵ်ႇၸိူဝ်း၊ ၶဝ်ႈၼမ်။ ၵၢၼ်သုၵ်ႉထတ်း 2025 ၼႄဝႃႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇတႂ်ႈ 2 ပီမွၵ်ႈ 1 ၼႂ်း 4 ၵိၼ်ၶူဝ်းဢမ်ႇလီ၊ 30% မွၵ်ႈၵိၼ်ၼမ်ႉဝၢၼ်၊ 32% မွၵ်ႈဢမ်ႇၵိၼ်မၢၵ်ႇမႆႉ/ၽัก။ ၶေႃႈၸี้ၼမ်းၶဝ်ႈၵိၼ်တင်းမိူင်းၸတ်းတႅၵ်ႈ၊ ဢမ်ႇမီးၽိုၼ်ၸี้ၼမ်းၵူၼ်းသိုဝ်ႉဢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ်လႄႈႁႃလႆႈတၢင်းၵၢၼ်; ၶေႃႈၸี้ၼမ်းၼႂ်းပိူင်မီးၶူဝ်းၵိၼ်လၢႆသႅၼ်း၊ ၶူဝ်းတူဝ်တူဝ်၊ ပဲ၊ ၽัก၊ မၢၵ်ႇမႆႉ၊ ၵိူဝ်ၶႅင် iodine၊ ၵၢၼ်ၵိၼ်ၼူမ်းမႄႈ၊ လႄႈၶဝ်ႈၵိၼ်ထႅမ်တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ။ ၵฎหมายလွတ်ႈၽေးၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ၸႂ်ႉတင်ႈတႄႇၼႃႈၽုၵ်ႇလႄႈၼႃႈပႃ တေႃႇႁိူၼ်း၊ ၵၢတ်ႇလႄႈၽူႈပၼ်ၶဝ်ႈၼမ်ႉ။ Food Law 33/NA ဝၼ်း 24 July 2013 ၵုမ်းၵၢၼ်တลอดသဵၼ်ႈ farm-to-table။ Ministry of Health၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ Food and Drug Department၊ ႁဵတ်းၵၢၼ်တင်း Ministry of Agriculture and Environment၊ Department of Livestock and Fisheries၊ Ministry of Industry and Commerce၊ လႄႈႁွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီၸႄႈတွၼ်ႈ/ၸႄႈဝဵင်း။ National Center of Food and Drug Analysis ၸွႆႈထတ်း။ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၶဝ်ႈၼမ်ႉလူဝ်ႇတီႈၸတ်းႁဵတ်းသႅၼ်ႈ၊ ၵၢၼ်လူလႄႁႂ်ႈမူတ်း၊ သိမ်းလႄႈပို့သူင်ႇလွတ်ႈၽေး၊ ထတ်းလႆႈလွင်ႈတီႈမႃး၊ ၸွႆႈၵၢၼ်စစ်၊ လႄႈမီးလၢႆးၵိုတ်းၶၢႆ။ ၽူႈႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်းၵၢၼ်ပိူင်လူင်တၢင်ႇမၢႆ Ministry of Industry and Commerce လင် Ministry of Health ပၼ်ၶႂၢင်ႉၽၢႆႇၶိူင်ႈထတ်း၊ ၸင်ႇမၢႆၶူဝ်းၶဝ်ႈၼမ်ႉ။ ၶူဝ်းၶဝ်ႈလူဝ်ႇၶေႃႈၶႂၢင်ႉ Ministry of Health၊ စစ်တီႈၶဝ်ႈၸွမ်းၽေး၊ လႄႈၽိုၼ်တီႈမႃး၊ ၶူဝ်းလီလႄႈလွတ်ႈၽေး။ ၽူႈၶၢႆၶဝ်ႈႁိမ်းတၢင်းၶဝ်ႈၼႂ်း Food Law၊ ထုၵ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းလၢႆးသႅၼ်ႈၽၢႆႇၵိၼ်။ ႁၢၼ်ႉၶဝ်ႈ၊ ၵၢတ်ႇ၊ ႁိူၼ်းႁပ်ႉၶႅၵ်ႇ၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ၊ လႄႈၵၢၼ်ၶဝ်ႈၼမ်ႉတႃႇပွႆးၵိူတ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်ပွႆးတၢင်ႇ ပဵၼ်ၼႂ်းၶေႃႈၵำหนดလွတ်ႈၽေးလႄႈသႅၼ်ႈ။ ၽူႈပၼ်ၶဝ်ႈၼမ်ႉတႃႇတွင်ႇเที่ยวထုၵ်ႇၼႄ menu လႄႈၶၼ်တႅၵ်ႈလႅင်း။ ၽေးတႄႉတိူဝ်းမိူဝ်ႈၼမ်ႉမူတ်း၊ ၵၢၼ်သႅၼ်ႈ၊ ၶိူင်ႈၶႅင်ႈ၊ လၢပ်ႈထတ်း၊ စစ်ၵၢၼ်၊ လႄႈလိၵ်ႈတိတ်းမီးဢမ်ႇၵုမ်ႇ။ လိၵ်ႈတိတ်းၸၢင်ႈပဵၼ်ລາວ ဢမ်ႇၼၼ်ၽႃႇသႃတၢင်ႇဢၼ်မီးၸိုင်ႈမိူင်း။ လၢင်ႉၽัก၊ ၸႂ်ႉၶိူင်ႈၵိၼ်မူတ်း၊ တူမ်ႈၼိူဝ်ႉ၊ ပႃလႄႈပႃခွႆးႁႂ်ႈသุก၊ သိမ်းၶဝ်ႈၵိၼ်လွတ်ႈၽေး ၸွႆႈလူတ်းၽေး။ လင်တိူဝ်ႉၼမ်ႉထူမ်ႈ ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈၶဝ်ႈၵိၼ်ဢၼ်တိူဝ်ႉၼမ်ႉလႄႈတူမ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ဢၼ်ၵိၼ်လႆႈ 3 မိၼိတ်ႇဢေႇသုတ်း။ ၶဝ်ႈၼမ်ႉဢမ်ႇလွတ်ႈၽေး ဢမ်ႇၼၼ်ထၢင်ႇဝႃႈမီးၽေးၶဝ်ႈၼမ်ႉၸၢင်ႈႁၢႆးငၢၼ်းတီႈႁွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီ ဢမ်ႇၼၼ်ၽူႈမီးၼႃႈတီႈပိုၼ်ႉတီႈ; ၵၢၼ်တုၵ်းယွၼ်းၵူၼ်းသိုဝ်ႉၵေႃႈၵပ်း Ministry of Industry and Commerce။ ၵူၼ်းသိုဝ်ႉမီးသုၼ်ႇလႆႈၶဝ်ႈၼမ်ႉလွတ်ႈၽေး၊ ၶူဝ်းလီ၊ ၶေႃႈမုၼ်းၶူဝ်းၼႂ်းလႄႈလၢႆးသိမ်းတႅတ်ႈၼႅတ်ႈ၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၽူၼ်၊ ၶိုၼ်းပၼ်ၶဝ်ႈၼမ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇလွတ်ႈၽေး၊ လႄႈငိုၼ်းတႅၼ်းမိူဝ်ႈမီးပိူင်။ ၶဝ်ႈၼမ်ႉဢမ်ႇလွတ်ႈၽေးၸၢင်ႈထုၵ်ႇယึด ဢမ်ႇၼၼ်ယႃႉပႅတ်ႈ။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇၶဝ်ႈၼမ်ႉၵိၼ်ၵပ်းၵၢၼ်ႁႃငိုၼ်း၊ ၵၢၼ်တေႃႇၾိင်ႈၾႃႉ၊ လႄႈၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄပတ်ႉပွင်ႇမႄႈၼမ်ႉ။ National Action Plan for Transition toward Sustainable Food Systems Transformation 2025–2030 မီး 20 ၽၢႆႇယุทธศาสตร์လႄႈ 62 ၶၼ်ႈတွၼ်ႈ၊ Ministry of Agriculture and Environment ၼမ်း။ Rice-fish လႄႈၵၢၼ်ၽုၵ်ႇၸပ်းၼမ်ႉလႄႈပႃ ၸၢင်ႈတိူဝ်းလၢႆးၶဝ်ႈၵိၼ်၊ ပၼ်โปรตีนပႃလႄႈธาตุဢွၼ်ႇ၊ လူတ်းၶူဝ်းเคมีမၢင်ၸိူဝ်း၊ ၽိူမ်ႇၵၢၼ်ၸႂ်ႉၼမ်ႉလႄႈไนထရိုเจน၊ ၸွႆႈသတ်းသီၼႂ်းၼမ်ႉလႄႈလိၼ်၊ ႁႂ်ႈၶဝ်ႈတေႃႇၾိင်ႈၾႃႉ။ ၵၢၼ်ၽႄႈၽႅဝ်ႈၶိုၼ်ႈယူႇတီႈၶဝ်ႈထိုင်ၽၢၵ်ႇပႃ၊ ငိုၼ်း၊ ၼမ်ႉသွင်း၊ သဵၼ်ႈတၢင်း၊ ၵၢတ်ႇ၊ လႄႈၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၽေးၾိင်ႈၾႃႉ။ ဢမ်ႇမီးတူဝ်ၼပ်ႉတင်းမိူင်းဢၼ်ယိုၼ်ယၼ်တႃႇၽွၼ်းၶဝ်ႈၵိၼ်ယႃႈပႃႈ။