Fransa a l'é na republica democràtica an Europa. So sistema costitussionàl atual a ven comunament ciamà la Quinta Republica (Cinquième République). La Costitussion a spartiss l'autorità pùblica tra le istitussion nassionaj, an protezion dël govèrn democràtich e dël regn ëd la lej. Ël President dla Republica a l'é ël cap dël Stat e ij citadin a lo elego diretament. Ël president a nomina ël Prim ministr, a l'ha responsabilità important ant la guida nassionàl, j'affari esteri e la difesa, e a peul esercité d'àutri poders costitussionaj. Ël poder presidenzial a l'é rilevant, ma a l'é nen sensa limit. Ël Prim ministr a guida ël Govèrn, ch'a prepara le polìtiche e a gestiss l'amministrassion nassionàl. I ministr a son responsàbij ëd setor com l'istrussion, le finanse, la giustissia, la sanità e l'ambiënt. Ël Govèrn a dev travajé an conformità a la Costitussion e a le lej e a l'é politicament responsàbil davans l'Assemblea Nassionàl (Assemblée nationale). Ël Parlament fransèis a l'ha doe cambre. L'Assemblea Nassionàl a l'é eletta diretament e a l'ha ël rol decisiv quand a l'é da decìder la sopravivensa dël Govèrn. Ël Senat (Sénat) a rapresenta le comunità territorial ëd Fransa e a partecipa a l'esamin e a l'aprovassion ëd le lej. La vita polìtica a comprent le elezion presidenzial, parlamentàire, local e europee. Molte elezion a uso un sistema a doe tornà: se la prima tornà a produv nen ël resultat richest, ij candidat principal a continuo ant na seconda tornà. Soven sòn a favoriss le alleanze tra partì e candidat. Fransa a l'ha diverse tradission polìtiche, e nen mach doi camp permanent. I partì e ij moviment a peulo identificasse con la sinistra, ël centro, la destra, la polìtica ambientalista, ël nassionàlism o àutre idee. Le coalission e j'acòrd parlamentàir a son specialment important quand gnun grup a controla l'Assemblea Nassionàl. Na situassion particolar, ciamà coabitassion (cohabitation), a peul capité quand ël president e la magioransa parlamentària a apparteno a camp polìtich contrari. Ël president a dev alora nominè un Prim ministr ch'a peussa conté su l'Assemblea Nassionàl. An pratica, la guida dël país an le question domestic a passa pi fort al Prim ministr e al Govèrn. L'autorità pùblica a esist ëdcò sota ël livel nassionàl. I comun, ij dipartiment e le region a l'han consèj elett e a gestisso responsabilità local o regional definite, mentre ij prefet a rapresento ël Stat nassionàl ant le zone territorial. Fransa a resta un Stat unitari, për sòn ste autorità a esercito poders concesse ant ël quader legal nassionàl. I citadin a peulo partecipa fora dël vot anand a l'associassion, ai partì o ai sindicà, contatand ij rapresentant elett, partecipand a riunion pùbliche legal, firmand petission e manifestand an manera pacìfica. Le cort indipendenti, ël contròl costitussionàl, ël giornalism e la società civil orgnissà a-j salvo a questioné o limitè ël poder pùblic. La polìtica an Fransa a comprent parèj sì le istitussion formal che ël debat pùblic ativ.
La polìtica an Fransa
La polìtica an Fransa a l'é orgnissà com na republica democràtica, con un president elet, un Govèrn, un Parlament, le cort e le autorità local. Fransa a combina un Govèrn nassionàl fort con region, dipartiment e comun elett. I citadin a influensa la vita pùblica con le elezion, le associassion, ij sindicà, le manifestassion, ël debat pùblic e ël contat diret con ij rapresentant.
Tip
Parta da la decision pùblica ch'a l'influensa e identifiche se la responsabilità a l'é dël comun, dël dipartiment, dla region, dël Stat nassionàl o dla Union Europea. Ch'a usa ij canaj istitussionaj uficiaj për controlé le proposte, contaté ël rapresentant giust e conservé na traccia scrita dla soa domanda. Voté a l'é important, ma ëdcò le associassion, le consultassion e na partecipassion coletiva respetosa a peulo produv resultà visìbij.