Fransa a l’é na republica governà da na Costitussion. Ël sò mot d’arm Nassional a l’é « Libertà, Uguajansa, Fraternità », e ël principi ëd laïcité a ciam-a che le istitussion pùbliche a resto neutral anvers le religion, an protegend la libertà ëd crëdensa. Ël President ëd la Republica a l’é ël cap ëd stat. A rapresenta Fransa, a nomina ël Prim Ministr, a l’ha responsabilità important an politica estera e difèisa, e a contribuisce a garantì che le istitussion pùbliche a continuo a funsioné. Ël Prim Ministr a guida ël Govèrn. Jë ministr a aministro ij setor coma la scola, la sanità, le finanse, la giustissia, la sicuresa e l’ambient, mentre che l’aministrassion pùblica a buta an pratica le lej e le politiche. Ël Parlament a fa le lej e a controlla ël Govèrn. A l’ha doe camere: l’Assembléia Nassional eleita diretament, ciamà Assemblée nationale, e ël Senat, ciamà Sénat, che ij sò membr a son selessionà con un sistema elettoral indirett che a rapresenta le comunità territorial. Ël President e ël Govèrn a peulo avèj un grand pes polìtich, ma a l’han pa un poder sensa limit. Ël Parlament, le cort independent, ël Conseil constitutionnel, le elezion, ël control pùblich e ij impegn europe a meto dij limit a l’autorità pùblica. Fransa a l’ha pi livel ëd govèrn territorial, an particolar le commune, ij departament e le region. Le sò assemblee eleite a gestisso le responsabilità local, mentre che un sindic a guida la commune e a fa ëdcò certe funsion an nòm dël stat. Fransa a resta pi centralisà che tante pais federal. Un prefet, ciamà préfet, a rapresenta ël stat nassional an un departament o na region; la decentralisassion a dà ai poder local dij lor organe eleit e responsabilità ben definìe. La Republica fransèisa a comprenda Fransa metropolitana e Fransa d’ësport. I departament e le region d’ësport a funsiono, an general, pròpi simil al sistema fransèis ordinari, mentre che d’àutre comunità d’ësport a l’han poder e organisassion specifiche. La gent a ven an contat con ël stat për via ëd scole, tass, protession social, polissìa, cort, document d’identità, servissi pùblich e aministrassion local. I sitadin a peulo influenzelo con le elezion, le associassion, ij sindicà, le petission, ël dibat pùblich, le manifestassion e ël contat diret con ij lor rapresentant eleit.
Ël stat ëd Fransa
Fransa a l’é na republica democràtica con un stat central fort, istitussion eleite e autorità pùbliche a livel nassional e local. La Costitussion a spartiss le responsabilità tra ël President ëd la Republica, ël Govèrn, ël Parlament, le cort, e le autorità territorial. Ël stat a comprenda ëdcò territòri d’ësport con regim legal diferent.
Tip
An Fransa, l’ufissi public giust a dipend da se la question a l’é nassional, regional, dipartimental o comunal. Për tante question local, ch'a parta da la mairie; për question coma le tass o l’immigrazion, ch'a contata ël servissi pùblich nassional competent. Ch'a tenissa dij document scrit, përché tante procedura formal a dipendo da le carte e da pass aministrativ precìs.