2022 केर अंतिम जनगणना 165,158,616 निवासी दर्ज कयलक। मुसलमान 91.08 प्रतिशत, हिंदू 7.96 प्रतिशत, बौद्ध 0.61 प्रतिशत, ईसाई 0.30 प्रतिशत आ आन धर्मक अनुयायी 0.06 प्रतिशत छल। मुस्लिम आबादी मुख्यतः सुन्नी अछि। शिया, अहमदिया, सूफी, बाउल, बहाई, जीववादी आ आदिवासी आस्था समुदाय तथा छोट नास्तिक समूह धार्मिक परिदृश्यक आन हिस्सा अछि। बौद्ध समुदाय खास कऽ Chittagong Hill Tracts आ Chattogram क्षेत्रमे रहैत अछि; Sylhet मे हिंदू आबादीक हिस्सा तुलनात्मक रूपेँ बेसी अछि। समुदाय अनुसार आदिवासी लोक बौद्ध, ईसाई वा अपन विशिष्ट आस्था रूप जोड़ैत छथि। संविधानक अनुच्छेद 2A अंतर्गत इस्लाम राज्य धर्म अछि। संगहि संविधान हिंदू, बौद्ध, ईसाई आ आन धर्मकेँ समान दर्जा आ आस्था मानबाक, अभ्यास करबाक तथा प्रचार करबाक अधिकार दैत अछि। अनुच्छेद 12 धर्मनिरपेक्षता, सांप्रदायिकता आ धार्मिक उत्पीड़नकेँ दूर रखबाक तथा राजनीतिक पक्षपात लेल वा आन समूहक विरुद्ध धर्मक दुरुपयोग पर रोक लगबैत अछि। अनुच्छेद 41 धार्मिक समुदायकेँ अपन संस्था स्थापित, कायम आ संचालित करबाक अनुमति सेहो दैत अछि। विद्यालय छात्रकेँ दोसर धर्मक शिक्षा वा समारोहमे भाग लेबाक लेल बाध्य नहि कऽ सकैत अछि। Ministry of Religious Affairs सरकारी अनुदान, धार्मिक छुट्टी, हज आ उमरा तथा तीर्थयात्रा आ प्रतिनिधिमंडल कार्यक्रम देखैत अछि। Islamic Foundation अन्य काजक संग मस्जिद, इमाम, इस्लामी शिक्षा, हज सेवा आ जकात—अर्थात जरूरतमंद लेल धार्मिक अनिवार्य भुगतान—मे सहायता करैत अछि। Bangladesh Waqf Administration स्थायी धार्मिक बंदोबस्ती (Waqf) लेल जिम्मेदार अछि। आम तौर पर बंदोबस्ती भूमि पंजीकरण कार्यालय (Sub-Registry) मे बनल विलेखसँ तैयार होइत अछि, जाहिमे भूमि विवरण, बंदोबस्ती श्रेणी आ प्रशासक वा समितिक जानकारी सटीक होइत अछि; तकर बाद भूमि रिकॉर्ड नामांतरण वा सुधार तथा Waqf प्रशासन, जिला प्रशासन वा निरीक्षकक समीक्षा होइत अछि। पंजीकरणमे सूची संख्या आ EC नंबर भेटि सकैत अछि। निर्धारित शुल्क भूमि पंजीकरण कार्यालयमे देय अछि। Ministry of Religious Affairs किछु शर्त पर मस्जिद, मंदिर, चर्च, पैगोडा, ईदगाह, कब्रिस्तान आ हिंदू श्मशान (Shmashan) केँ सहायता दैत अछि। अनुदान आवेदन निःशुल्क अछि; लक्ष्य 90 कार्यदिवस बताओल गेल अछि। स्थानीय Chairman, जिम्मेदार Upazila-स्तरीय प्रशासनिक अधिकारी वा सांसदक प्रमाणपत्र वा सिफारिश चाही सकैत अछि। हिंदू, बौद्ध आ ईसाई Religious Welfare Trust संस्था, उत्सव, शिक्षा, कल्याण, छात्रवृत्ति तथा पुजारी आ भिक्षुक प्रशिक्षणमे सहायता करैत अछि। National Curriculum and Textbook Board (NCTB) के राष्ट्रीय पाठ्यक्रममे धार्मिक संबद्धता अनुसार इस्लाम, हिंदू, बौद्ध आ ईसाई विषय अलग अछि। व्यवहारमे विद्यालयमे उपयुक्त शिक्षक नहि रहला पर गैर-इस्लामी शिक्षा तक पहुँच सीमित भऽ सकैत अछि। Bangladesh Madrasah Education Board केर औपचारिक इस्लामी शिक्षा मार्ग Ibtedayee वा Furquania सँ शुरू होइत अछि; SSC स्तरक लगभग मदरसा योग्यता (Dakhil), HSC स्तरक लगभग मदरसा योग्यता (Alim), तकर बाद Fazil आ Kamil स्तर अछि। निजी Dakhil आ Alim मदरसा स्थापित करबाक आ मान्यता देबाक नियम 2025 मे विनियमित भेल। हज—मक्का इस्लामी तीर्थयात्रा—लेल सरकारी आ निजी दुनू रास्ता अछि। पंजीकरण लेल अन्य दस्तावेजक संग पूर्व-पंजीकरण प्रमाणपत्र आ पासपोर्ट चाही; आधिकारिक Hajj portal तीर्थयात्री खोज, एजेंसी लाइसेंस सत्यापन आ शिकायत सुविधा दैत अछि। 2026 लेल पूर्व-पंजीकरण जमा 350,000 BDT बताओल गेल छल। 2027 लेल पंजीकरण अंतिम तिथि 26 September 2026, वीजा शुरू होयबाक संभावित तिथि 28 January 2027 आ उड़ान शुरू होयबाक तिथि 8 April 2027 बताओल गेल। शुल्क, पैकेज आ कोटा हर वर्ष बदलैत अछि, तेँ पंजीकरणसँ पहिने आधिकारिक पोर्टल जाँचू। उमरा लाइसेंसधारी प्रदाता आ आधिकारिक मार्गदर्शन अनुसार आयोजित होबाक चाही। 2026 मे प्रकाशित धार्मिक छुट्टीमे Shab-e-Barat 4 February, Shab-e-Qadar 17 March, Jumah-tul-Bidha 20 March, Eid-ul-Fitr 19 सँ 23 March, Buddha Purnima 1 May, Eid-ul-Azha 26 सँ 31 May, Ashura 26 June, Eid-e-Milad-un-nabi 26 August, Janmashtami 4 September, Durga Puja आ Bijoya Dashami 20 आ 21 October तथा Christmas 25 December शामिल अछि। इस्लामी तिथि चाँद देखल जाएब पर निर्भर अछि; सार्वजनिक छुट्टीक अर्थ ई नहि जे प्रत्येक समुदाय एके तरहें मनबैत अछि। धार्मिक विवाह, तलाक, अंत्येष्टि आ आन जीवन घटना सामान्यतः संबंधित समुदाय आ धर्मगुरु संग होइत अछि। दोसर दिस, नागरिक जन्म आ मृत्यु पंजीकरण Registrar General आ Bangladesh Registration Information System (BDRIS) द्वारा होइत अछि आ धार्मिक समारोहसँ अलग अछि। मुस्लिम विवाह लेल Muslim Marriages and Divorces (Registration) Act 1974, विवाह रजिस्ट्रार (Nikah Registrar) द्वारा पंजीकरण अनिवार्य करैत अछि। तलाकमे पति Muslim Family Laws Ordinance 1961 अनुसार Chairman केँ तलाक सूचना (Talaq) आ पत्नीकेँ ओकर प्रति पठबैत अछि; सिद्धांततः 90 दिनक प्रतीक्षा आ सुलह अवधि होइत अछि। अतिरिक्त विवाह लेल Arbitration Council केर पहिने अनुमति चाही। Hindu Marriage Registration Act 2012 हिंदू रीति अनुसार संपन्न विवाहकेँ पंजीकरण नहि होयबाक कारण अवैध नहि मानैत अछि; पंजीकरण दस्तावेज लेल अनुमति अछि। Christian Marriage Act 1872 आ Special Marriage Act 1872 केर सीमित वैधानिक रास्ता सेहो लागू अछि। विवाह, तलाक आ उत्तराधिकार लागू धर्म-आधारित पारिवारिक कानून अनुसार अलग होइत अछि। जाँचल गेल आधिकारिक स्रोत अनुसार बांग्लादेशमे धर्म परिवर्तन पंजीकृत करबाक केंद्रीय सामान्य प्रक्रिया नहि अछि। परिवर्तनमे सामान्यतः समुदाय वा धर्मगुरु सहायता करैत छथि; अनुच्छेद 41 धार्मिक अभ्यास सुरक्षित करैत अछि। तथापि, धर्म बदलयवला व्यक्ति परिवार वा समाजक दबाव, उत्पीड़न वा सामाजिक अलगाव झेलि सकैत छथि। Penal Code केर अनुच्छेद 295A धर्म वा धार्मिक विश्वासक जानि-बुझि दुर्भावनापूर्ण अपमान दंडनीय बनबैत अछि; सजा दू वर्ष तक कैद, जुर्माना वा दुनू भऽ सकैत अछि। अनुच्छेद 39 अंतर्गत अभिव्यक्ति स्वतंत्रताक कानूनी सीमा अछि। फतवा केवल धार्मिक राय अछि; स्थानीय धर्मगुरुकेँ राज्य अधिकारसँ बाहर दंड देबाक वा विवाद तय करबाक अधिकार नहि दैत अछि। तथापि सुरक्षा आ संरक्षणक व्यावहारिक लागूकरण सभ जगह एक समान नहि अछि। हिंदू, बौद्ध, ईसाई, अहमदिया, शिया आ आदिवासी समुदाय उत्पीड़न, भीड़ हिंसा, पूजा स्थल पर हमला तथा भूमि आ संपत्ति विवाद बतबैत अछि। 2024 राजनीतिक बदलावक बाद Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR) अल्पसंख्यक पर हमला आ तोड़फोड़ दर्ज कयलक; घटना धार्मिक वा राजनीतिक कारणसँ भेल कि नहि, ई हर मामला अलग जाँचबाक चाही। धमकीमे पुलिस आ स्थानीय प्रशासन तथा National Human Rights Commission (NHRC) केर ऑनलाइन शिकायत प्रणाली पर विचार कएल जा सकैत अछि। Chittagong Hill Tracts मे सुरक्षा आ पहुँचक स्थिति राष्ट्रीय सामान्य स्थितिसँ अलग भऽ सकैत अछि।
बांग्लादेशमे धर्म
बांग्लादेश धार्मिक रूपेँ विविध अछि, मुदा आबादीक 91.08 प्रतिशत मुसलमान अछि। हिंदू, बौद्ध, ईसाई आ छोट शिया, अहमदिया, सूफी, बहाई आ आदिवासी समुदाय सभ सेहो धार्मिक जीवनकेँ आकार दैत अछि। संविधान धार्मिक अभ्यास सुरक्षित करैत अछि; कानून, सार्वजनिक व्यवस्था आ क्षेत्रीय सुरक्षा स्थिति पूजा, शिक्षा आ धार्मिक संस्था तक व्यावहारिक पहुँचकेँ प्रभावित करैत अछि।
Tip
बांग्लादेशमे धार्मिक विषयकेँ धार्मिक अभ्यास, नागरिक पंजीकरण, शिक्षा, तीर्थयात्रा आ कानूनी सुरक्षा अनुसार अलग-अलग संभालू। प्रत्येक निर्णय लेल जिम्मेदार संस्था आ क्षेत्रीय परिस्थिति जाँचू, कारण औपचारिक अधिकार आ व्यवहारिक पहुँच अलग भऽ सकैत अछि।

