बंगलादेशको श्रम कानुन

यो व्यवस्था सामान्यतया निजी कारखाना, पसल तथा व्यावसायिक वा औद्योगिक प्रतिष्ठानमा लागू हुन्छ। सरकारी कार्यालय, सुरक्षा मुद्रणालय, आयुध कारखाना र केही गैरनाफामुखी शिक्षा वा अनुसन्धान संस्था अपवादमा पर्छन्; सरकारी कर्मचारीलाई छुट्टै व्यवस्था लागू हुन्छ। निर्यात प्रशोधन क्षेत्रको रोजगारी Bangladesh EPZ Labour Act 2019 र BEPZA व्यवस्थाअन्तर्गत पर्छ। यो राष्ट्रिय अवलोकनमा प्रशासनिक वा सहरविशेषको भिन्नता दिइएको छैन, तर ठ्याक्कै लागू हुने उत्तर प्रतिष्ठानको वर्ग, क्षेत्र, कामदारको अवस्था, सेवा नियम तथा युनियन वा सामूहिक सौदाबाजीको हैसियतअनुसार फरक हुन सक्छ। कार्यस्थलको अनौपचारिक अभ्यासले कानुनी हकको ठाउँ लिन सक्दैन। कानुनले प्रशिक्षु, प्रतिस्थापन कामदार, अस्थायी, आकस्मिक, स्थायी र मौसमी कामदारलाई छुट्टाछुट्टै चिन्छ। काम सुरु हुँदा नियोक्ताले नियुक्तिपत्र र फोटो परिचयपत्र दिनुपर्छ, कामदार दर्ता राख्नुपर्छ र नियोक्ताको खर्चमा सेवा पुस्तिका दिनुपर्छ। लागू कानुनले स्वीकृति दिए Chief Inspector वा DIFE को स्वीकृतिमा सेवा नियमले ऐनबराबर वा बढी सुरक्षा दिन सक्छन्। परीक्षण अवधि सामान्यतया लिपिकीय काममा छ महिना र अन्य काममा तीन महिना हुन्छ; लागू नियमले अनुमति दिए दक्ष कामदारका लागि थप तीन महिना हुन सक्छ। सामान्य काम गर्ने समय दिनको आठ र हप्ताको ४८ घण्टा हो। अतिरिक्त कामले दिनको समय १० घण्टा, हप्ताको ६० घण्टा र वर्षको औसत हप्ताको ५६ घण्टासम्म पुर्‍याउन सक्छ। पाँच घण्टाभन्दा बढी कामपछि कम्तीमा ३० मिनेट र छ घण्टाभन्दा बढीपछि कम्तीमा एक घण्टा विश्राम चाहिन्छ। कारखाना र औद्योगिक कार्यस्थलमा सामान्यतया हप्तामा एक दिन आराम दिइन्छ; पसल तथा प्रतिष्ठानमा सामान्यतया डेढ दिन। अतिरिक्त कामको भुक्तानी आधारभूत ज्याला, महँगी भत्ता र लागू भए तदर्थ वा अन्तरिम तलब घटकसमेत जोडेर दोब्बर हुन्छ। सामान्य कानुनी बिदामा वर्षमा १० दिन तलबसहित आकस्मिक बिदा र १४ दिन बिरामी बिदा पर्छन्; बिरामी बिदामा चिकित्सकको प्रमाणपत्र चाहिन्छ। कारखाना, पसल, उद्योग र सडक यातायातका वयस्क कामदारले सामान्यतया काम गरेको प्रत्येक १८ दिनमा एक दिनका दरले कमाएको बिदा पाउँछन्; वर्षमा १३ दिन तलबसहित चाडपर्व बिदा हुन्छ। तलब अवधि एक महिनाभन्दा बढी हुन पाउँदैन र अवधि सकिएको सात कार्यदिनभित्र सामान्यतया भुक्तानी गर्नुपर्छ। सेवाअन्त्यको अन्तिम बाँकी रकम सामान्यतया ३० कार्यदिनभित्र दिनुपर्छ। कामदारको अनुरोधमा नगद, चेक, बैंक वा डिजिटल माध्यमबाट तलब दिन सकिन्छ; कटौती कानुनले अनुमति दिएकामा मात्र सीमित हुन्छ। न्यूनतम तलब राष्ट्रिय एउटै दरबाट होइन, क्षेत्र, तह र क्षेत्रफलअनुसारका राजपत्रबाट आउँछ। उदाहरणका लागि, 2023 को तयारी पोशाक क्षेत्रसम्बन्धी राजपत्रले मासिक न्यूनतम BDT 12,500 तोकेको थियो; लागू तह र भत्ता भने पुष्टि गर्नुपर्छ। १४ वर्षमुनिका बालबालिकालाई काममा लगाउन निषेध छ। १४ देखि १८ वर्षमुनिका किशोरकिशोरीले दर्ता चिकित्सकको काम गर्नसक्ने प्रमाणपत्र र परिचय टोकन पाएपछि मात्र काम गर्न सक्छन्; जोखिमपूर्ण काममा प्रतिबन्ध लागू हुन्छ। व्यावसायिक सुरक्षा, कल्याण, सुरक्षा समिति, चिकित्सा सुविधा र बाल हेरचाहसम्बन्धी कर्तव्य कार्यस्थलको कानुनी सीमामा निर्भर हुन्छन्। समेटिएको दुर्घटना दुई कार्यदिनभित्र DIFE र Department of Labour लाई नियोक्ताले जानकारी दिनुपर्छ। चोटपटक र मृत्यु क्षतिपूर्ति ऐनअनुसार हुन्छ र क्षतिपूर्ति दाबीको समयसीमा सामान्यतया दुई वर्ष हो। संशोधित व्यवस्था र नियमले लैङ्गिक हिंसासहित हिंसा र उत्पीडन, विभेद, कालोसूची, मातृत्व सुरक्षा र कार्यस्थल उजुरी संयन्त्रसमेत समेट्छन्। कामदारले ट्रेड युनियन बनाउन र त्यसमा आबद्ध हुन पाउँछन्। कम्तीमा २० कामदारले युनियन गठनका लागि आवेदन दिन सक्छन्, तर दर्ता प्रतिष्ठानको आकारअनुसार सदस्य संख्या सूत्रको अधीनमा हुन्छ र Department of Labour ले गर्छ। एउटै युनियन भए त्यसले सामूहिक सौदाबाजी प्रतिनिधिको भूमिका खेल्छ; धेरै युनियन भए कामदारले गोप्य मतपत्रबाट प्रतिनिधि छान्छन्। सामूहिक सौदाबाजी प्रतिनिधिलाई सामान्यतया कुल कामदारको कम्तीमा एकतिहाइ समर्थन चाहिन्छ। सामूहिक विवाद लिखित सूचना, मेलमिलाप वा मध्यस्थताबाट अघि बढ्छ; असफल भए प्रमाणपत्रपछि हडताल वा तालाबन्दीको सूचना आउँछ। हडताल वा तालाबन्दी सामान्यतया सूचनाको ७ देखि १४ दिनपछि सुरु हुन्छ; नयाँ वा विदेशी प्रतिष्ठानमा सुरुका दुई वर्ष प्रतिबन्ध हुन्छ। अनुचित श्रम अभ्यास र युनियन गतिविधिका कारण प्रतिशोध निषेधित छन्। संशोधित औद्योगिक सम्बन्ध अध्यायले घरेलु, कृषि, दैनिक, अस्थायी र डिजिटल प्लेटफर्मका कामदारलाई निश्चित उद्देश्यका लागि समेट्छ। दफा 33 अन्तर्गत व्यक्तिगत गुनासो सामान्यतया ३० दिनभित्र नियोक्तालाई लिखित उजुरी दिएर सुरु हुन्छ। त्यसपछि नियोक्ताले अनुसन्धान गर्छ, कामदारको कुरा सुन्छ र ३० दिनभित्र निर्णय दिन्छ। समयसीमा सकिएमा वा कामदारले निर्णय अस्वीकार गरेमा त्यसपछिको ३० दिनभित्र सामान्यतया Labour Court मा उजुरी दिन सकिन्छ। दफा 33 को उजुरी वा अपिलमा अदालत शुल्क लाग्दैन। DIFE को LIMA उजुरी माध्यमले नतिरेको तलब, गैरकानुनी बर्खास्ती, कामको समय तथा बिदा, दुर्घटना, व्यावसायिक सुरक्षा, मातृत्व, उत्पीडन, बालश्रम र सुरक्षा समितिसम्बन्धी विषय समेट्छ। DIFE उजुरी निःशुल्क हुन्छ, तर गोपनीयता सीमित छ; टोल-फ्री नम्बर 16357 र नागरिक वडापत्रको लक्ष्य ३० कार्यदिन हो। ऐनले समेटेका श्रम विषयमा Labour Court को विशेष अधिकार क्षेत्र हुन्छ। Labour Appellate Tribunal मा अपिल सामान्यतया ६० दिनभित्र गर्नुपर्छ; तलब वा गुनासोका विशेष अपिलमा ३० दिनको अवधि हुन सक्छ। Labour Court ले जवाफ दिन बढीमा १० दिनको समयसीमा तोक्न सक्छ र सात दिनसम्म थप्न सक्छ; फैसलाको लक्ष्य ६० दिन हो, सम्भावित रूपमा ९० दिनसम्म थपिन सक्छ। श्रम कानुनअन्तर्गत क्षतिपूर्ति दाबी सामान्यतया साधारण देवानी अदालत प्रक्रियाबाट चल्दैन। सेवाअन्त्यका नियम कामदारको हैसियत र कारणअनुसार फरक हुन्छन्। Retrenchment भन्नाले काम आवश्यक नभएर सेवा अन्त्य हुनु हो; lay-off र retrenchment क्षतिपूर्तिका नियम लागू हुन सक्छन्। स्थायी कामदारका लागि नियोक्ताले सामान्यतया मासिक तलब पाउने कामदारलाई १२० दिन र अन्य कामदारलाई ६० दिनको सूचना दिनुपर्छ वा त्यसको सट्टा भुक्तानी गर्नुपर्छ; लागू भए कानुनी क्षतिपूर्ति वा उपदानसमेत दिनुपर्छ। स्थायी कामदारले सामान्यतया राजीनामा दिन ६० दिनको सूचना दिन्छ। अस्थायी कामदारले मासिक तलब पाउने भए सामान्यतया ३० दिन र अन्यथा १४ दिन दिन्छ। दुर्व्यवहारका कारण बर्खास्त गर्दा लिखित आरोप, सुनुवाइको अवसर, अनुसन्धान र कामदारलाई सहयोगको अधिकार चाहिन्छ। अनुसन्धान चल्दासम्म निलम्बन बढीमा ६० दिन र निर्वाह भत्ता हुन सक्छ। प्रमाणित काम-असमर्थता वा निरन्तर अस्वस्थताका कारण सेवाअन्त्यमा योग्यता अवधि पुगेपछि कानुनी क्षतिपूर्ति हुन सक्छ। सामान्य अवकाश उमेर ६० वर्ष हो। दफा 26 अन्तर्गत सेवाअन्त्यलाई दफा 33 मार्फत चुनौती दिन पाउने अवस्था सीमित छन्; युनियन गतिविधि, दुर्भावना वा कानुनी लाभबाट वञ्चित गरिएका केही अवस्था पर्छन्। अन्तिम बाँकी रकममा ३० कार्यदिनभित्र भुक्तानी गर्ने नियम लागू रहन्छ।