Хәзерге Әзербайҗан җирләрендә күп кенә җәмгыятьләр һәм сәяси көчләр яшәгән. Таулар, тигезлекләр, елга үзәннәре һәм Каспий буе төрле җирле яшәү рәвешләрен формалаштырган, ә сәүдә төбәкне ерак урыннар белән бәйләгән. Борынгы һәм иртә урта гасыр дәүләтләре ныгытмалар, торак урыннары, дини корылмалар һәм язма традицияләр калдырган. Кавказ Албаниясе мөһим тарихи сәяси берәмлекләрнең берсе булган, әмма аны хәзерге Балкандагы Албания иле белән бутарга ярамый. Гасырлар дәвамында Иран империяләре, гарәп хакимияте, төрки күчешләр һәм ислам мәдәнияте сәяси һәм мәдәни тормышны үзгәрткән. Әзербайҗан теле киңрәк фарсы һәм ислам мәдәни дөньясы эчендә төрки тел буларак әкренләп үсеш алган. Төрле чорларда җирле династияләр һәм ханлыклар аерым төбәкләр белән идарә иткән. Ширваншаһлар аеруча Ширван һәм Баку белән бәйле, ә Сәфәвиләр чоры төбәк дәүләтләренең формалашуы һәм унике имамлы шигый исламның таралуы өчен мөһим булган. XIX гасырда Каҗар Ираны белән сугышлардан соң Россия империясе Аракс елгасының төньягындагы территориягә контроль урнаштырган. Яңа идарә, транспорт, мәгариф, сәнәгать һәм күчеп килүләр җәмгыятьне үзгәрткән, ә Баку мөһим нефть шәһәренә әверелгән. Әзербайҗан Демократик Республикасы 1918 елда оешкан һәм совет хакимияте башланганчы кыска вакыт яшәгән. Ул парламент идарәсе, дәүләт институтлары һәм заманча республика төзергә омтылышы белән истә калган. Совет республикасы буларак, Әзербайҗан индустрияләштерү, массакүләм мәгариф, дөньяви җәмәгать институтлары, сәяси репрессияләр һәм көчле үзәкләштерелгән контрольне кичергән. Совет чоры шулай ук телгә, шәһәр тормышына, чикләргә һәм җәмгыятьләр арасындагы мөнәсәбәтләргә йогынты ясаган. Әзербайҗан 1991 елда бәйсезлеген яңадан торгызган. Советлар Союзының таркалуы, дәүләт төзү, халыкның күчерелүе һәм Карабах тирәсендәге конфликт хәзерге илне тирәнтен формалаштырган һәм шәхси तथा милли хәтернең сизгер өлешләре булып кала.
Тарих Әзербайҗанда
Әзербайҗан тарихы Кавказ, Каспий диңгезе, Иран, Анатолия һәм Евразия даласы арасындагы урыныннан башланып формалашкан. Сәүдә юллары, җирле дәүләтләр, фарсы мәдәнияте, төрки телләр, ислам, Россия хакимияте, совет идарәсе һәм заманча бәйсезлек илне формалаштырган. Тарихи хәтер шәхеслек, территория, тел һәм гаилә тәҗрибәсе белән тыгыз бәйләнгән.
Tip
Әзербайҗан тарихын бер гади милли хикәя урынына бер-берсе белән бәйле берничә чор итеп өйрәнегез. Чикләр, халыкның күчерелүе, Карабах яки күрше халыклар белән мөнәсәбәтләр турында сөйләгәндә сак булыгыз. Музейлар, һәйкәлләр, иске шәһәр кварталлары һәм гаилә истәлекләре бер үк чорның төрле якларын күрсәтә ала.