Хальхи Азербайджан ҫӗрӗнче нумай халӑх тӑпри тата политикӑлӑ пӗрлӗхсем пурӑннӑ. Тӑвӑлсем, тӑрӑхсем, юханҫӑр хӳтлӗхӗсем тата Каспий хӗрри уйрӑм пурнӑҫ йӗркисем туянтарнӑ, анчах суту-илӳ регионпа ҫырахри вырӑнсене ҫыхӑнтарнӑ. Ертехи тата иртнӗ урта века патшалӑхӗсем хӳтӗлев сооруженийӗсем, поселоксем, дин вырӑнӗсем тата ҫырӑвлӑ традицисем хӑварнӑ. Кавказри Албани патшалӑхӗ (Caucasian Albania) тарихри пӗр пысӑк политикӑлӑ пӗрлӗх пулнӑ, анчах ӑна Балканри хальхи Албани ҫӗршывӗпе пӗтӗҫтермелле мар. Тӗрлӗ ӗмӗрсенче Иран империйӗсем, араб влаҫӗ, тӑркӑ куҫӑвӗсем тата ислам культура политикӑлӑпа культура пурнӑҫа улӑштарнӑ. Азербайджан чӗлхи тӑркӑ чӗлхи пулса аталаннӑ, ҫапах та ул перси тата ислам культура тӗнчи туллинче пурӑннӑ. Тӗрлӗ вӑхӑтра жерле династисем тата ханлӑхсем уйрӑм районсене пусмӑрланӑ. Ширваншахсем (Shirvanshahs) Ширванпа тата Бакӑпа уйрӑм ҫыхӑннӑ, Сефевид династийӗ (Safavid dynasty) регионри патшалӑхсем туянтарнинче тата вун иккӗмӗш имамлӑ Шиа исламе сарӑлнинче пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулнӑ. XIX ӗмӗрте Арас юханҫӑрӗн хӳлӗхри ҫӗрсем Каджар Иранпа вӑрҫӑсен хыҫҫӑн Россия империйӗн аллине кӗнӗ. Ҫӗнӗ администраци, транспорт, вӗренӳ, промышленность тата куҫӑвӗсем ҫәмьене улӑштарнӑ, Баку ҫӗрмайлӑ пысӑк хулана пулнӑ. Азербайджан Демократик Республикӑ (Azerbaijan Democratic Republic) 1918 ҫулта йӗркеленнӗ тата Совет влаҫӗ пуҫланиччен кӗске вӑхӑт пурӑннӑ. Унӑн парламент влаҫӗ, патшалӑх учрежденийӗсем тата хальхи республика тума малтанхи тӗллеве ӑнлантарнӑ. Совет республикӑ пулнӑ чухне Азербайджан промышленностьлӑнӑвӗпе, массӑллӑ вӗренӳпе, светскӑй обществӑ учрежденийӗсемпе, политикӑлӑ пусмӑрпа тата пысӑк центр влаҫӗпе палӑрнӑ. Совет вӑхӑчӗ чӗлхене, хулӑн пурнӑҫне, границӑсене тата халӑхсем хушшинче ҫыхӑнусене те улӑштарнӑ. Азербайджан 1991 ҫулта хӑйӗн ирӗклӗлӗхне тӑратнӑ. Совет Союзӗн пӗтӗмленни, патшалӑх туянтарӑвӗ, халӑхсен куҫӑвӗсем тата Карабах ҫинченхи конфликт хальхи ҫӗршыва пысӑкӑн улӑштарнӑ тата ҫынсен йӑхӗнче тата наци паматьӗнче пӗлтерӗшлӗ, чӑрмавлӑ темӑсем пулса юлнӑ.
Тарих Азербайджанра
Азербайджан тарихӗ Кавказ, Каспий теңизи, Иран, Анатолий тата Еврази тӑрӑхӗ хушшинчи вырӑнӗнчен аталаннӑ. Суту-илӳ ҫулӗсем, жерле патшалӑхсем, перси культура йӗрки, тӑркӑ чӗлхисем, ислам, патша Россия влаҫӗ, Совет правительстви тата хальхи ирӗклӗлӗх ҫӗршыва пурнӑҫлӑ ҫӗнетнӗ. Тарихи сӑмахсем идентичностьпе, ҫӗршывпа, чӗлхепе тата ҫемье пурнӑҫӗпе ҫыхӑннӑ.
Tip
Азербайджан тарихне пӗр пайлӑ национал сӑмах пек мар, ҫыхӑннӑ пӗрлӗхсем пек вӗрен. Граница, халӑх куҫӑвӗсем, Карабах е ҫывӑхри халӑхсемпе ҫыхӑнусем ҫинчен каласан ӑнлануллӑ тата тӗрӗс сӑмахсемпе калама тӑрӑш. Музейсем, памятниксем, кивӗ кварталсем тата ҫемье сӑмахӗсем пӗр вӑхӑт ҫинчен уйрӑм енсене кӑтартма пултараҫҫӗ.