حدودِ ۸۰٪ ترکمنستان زیرِ پوششِ قره‌قومه؛ صحرایی با ماسه، رس، سنگ‌ریزه و نمک که پوششِ گیاهیِ سَکسائول، سالسولا و آرتمیسیا داره. کوههای کوپهداغ، بویوک بالکان، کیچی بالکان و کویتنداغ دره، غار، چشمه، ساختارِ کارستی و جنگلِ ارس دارنه. آمودریا، مرغاب و تجن زیستگاههای رودخانه‌ای و واحه‌های آبیاری‌شده ره پشتیبانی کِننه. ساحلِ خزر خلیج‌های کم‌عمق، تپه‌های ماسه‌ای و جزیره‌ها ره دربرگیره؛ ناحیههای آرال و آلتینعسیر با فشارِ شدیدِ آب و نمک روبه‌روان. فرایندهای طبیعی شاملِ خشکی، جابهجاییِ ماسه، مهاجرتِ فصلیِ پرندگان و جانورانِ سم‌دار، تغییرِ سطحِ آبِ رودخانه و ساحل، تغذیهٔ دوبارهٔ آب‌های کارستی، شورشدن و بیابان‌زایی‌ان. نواحیِ حفاظت‌شدهٔ طبیعیِ ویژه، که او‌او‌پی‌تی هم نومیده وانه، ذخیره‌گاه‌های طبیعیِ دولتی، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره و پناهگاههای حیاتِ وحش ره دربرگیره. نه ذخیرهگاهِ دولتی عبارت‌ان از کوپهداغ، برکتلی قرهقوم، باتیز، آمودریا، کویتنداغ، رپتک، قالانگیر، خزر و سونت‌حسارداگ. پناهگاههای وابسته شاملِ میانه‌چاچه، گوری‌حوودان، اوغورجالی، ساریکامیش، شاسنِم، کِلیف، گارلیک، هوجاپیل، هوجاغراوول، هوجابورجابِلِنت، قزل‌جار، پولحاتین و چمن‌آبیت‌ان. بخشهای ترکمنستانیِ اثرِ میراثِ جهانیِ یونسکو «بیابانهای سردِ زمستانیِ توران» برکتلی قرهقوم، قالانگیر، رپتک و یرادجی ره دربرگیره. رپتک بخشی از شبکهٔ انسان و زیست‌کرهٔ یونسکو هم هست. خلیجِ ترکمنباشی درونِ خزر تالابِ رامسرِ دارای اهمیتِ بین‌المللی‌یه و ۲۶۷٬۱۲۴ هکتار وسعت داره. گونه‌های حفاظتشده در چهارمین ویرایشِ گیزیل کیتاپ، یا کتابِ سرخ، منتشرشده در ۲۰۲۴ ثبت شده‌ان. نمونه‌ها شاملِ کولان، غزالِ گلوبرآمده، بزِ وحشیِ ترکمنی، اوریال، پلنگِ آسیایی، پلنگِ برفی، کفتارِ راه‌راه، سایگا، فکِ خزر، تاس‌ماهیِ روسی، هوبره، هوبرهٔ بزرگ، شاهینِ بحری، کرکسِ مصری، اردکِ سرسفید و لاک‌پشتِ دشتی‌ان. گیاهانِ حفاظتشده شاملِ پسته، ارس، سَکسائولِ سفید و سیاه و گونه‌های بومی یا بازمانده‌ان. خزر در زمانِ مهاجرت می‌تونه میزبانِ پنج تا هشت میلیون پرندهٔ آبزی و در زمستان تا حدودِ ۰٫۸ میلیون پرنده باشه؛ رقم‌ها بسته به فصل و بررسی فرق دارنه. وزارتِ حفاظتِ محیط‌زیست، ادارهٔ حفاظتِ گیاهان و جانورانِ آن، سازمانِ حفاظتِ محیط‌زیست، ادارهٔ هواشناسی، مؤسسهٔ ملیِ بیابان، گیاهان و جانوران و آکادمیِ علوم کارهای متفاوتِ حفاظت، پایش و پژوهش انجام کِننه. اداره‌های منطقه‌ای و ناحیه‌ای، شوراهای محلی، مرجعِ ماهیگیری و نظارت بر منابعِ آب هم بر دسترسی و استفاده اثر دارنه. پژوهش شاملِ تنوعِ زیستی در آلتینعسیر، پالایشِ زیستیِ ناحیههای شور، مطالعاتِ بیابانهای خزر و قره‌قومِ مرکزی و کار در کوپهداغ و چشم‌اندازهای کشاورزی‌یه. قانونِ طبیعت از خاک، آب، هوا، جنگل، گیاهان، جانوران و بوم‌سازگان حفاظت کِنه. قواعدِ نواحیِ حفاظتشده ممکنه مداخلهٔ هیدرولوژیک، سازهٔ تازه و رفتوآمد، گردآوری، استفاده از موادِ شیمیایی، عبورِ دام و رانندگیِ بیرونِ جاده ره ممنوع کِنه. بازرسان ممکنه اجازهٔ اقامتِ بازدیدکننده ره بررسی بکنن. گیاهانِ وحشی جز در زمینِ خصوصی داراییِ دولتی‌ان و گردآوریِ گیاهانِ کتابِ سرخ عموماً ممنوعه؛ استثناهای علمی، کشت و تکثیر نیاز به تأیید دارنه. استفاده از حیاتِ وحش مجوز یا اجازهٔ مربوط می‌خواد. منابعِ ماهی داراییِ دولتی‌ان و ماهیگیری ممکنه با مجوز، سهمیه، فصلِ ممنوع، محدوده، ابزار و مقدارِ صید محدود وانه. صیدِ گونه‌های آبزیِ کتابِ سرخ ممنوعه، جز برای پژوهش یا کنترلِ تأییدشده. پروژههای مؤثر بر آب‌های ماهیگیری به بررسیِ تخصصیِ شیلات و ارزیابیِ دولتیِ محیط‌زیست نیاز دارنه. استفاده از ناحیههای حفاظتشده و منابعِ گیاهی و آبی از نظرِ قانون هزینه‌پذیره؛ ولی پژوهشِ موجود تعرفهٔ عمومیِ کنونی، مهلتِ استانداردِ درخواست یا مسیرِ درخواستِ آنلاین ره تأیید نکِنه. قراردادِ ماهیگیری محدوده، مدت، فعالیتِ مجاز، شرایطِ حفاظت، مبلغ و تاریخِ پرداخت ره تعیین کِنه. گردشگریِ طبیعت ممکنه پیاده‌روی، کوه‌پیمایی، دوچرخه‌سواری، اسب‌سواری، شترسواری، فعالیتِ آبی و پیمایش ره در جاهایی چون کویتنداغ، غارهای کارلیوک، باتیز، رپتک و ساحلِ خزر دربرگیره. بازدید باید با رژیمِ حفاظتِ مربوط جور باشه و ممکنه اجازه بخواد. گردشگری نباید به محل آسیب بزنه یا از ظرفیتِ بردِ آن بگذره. سامانهٔ ملیِ فعالِ پارک‌های ملی تأیید نشده، هرچند پارکِ ملی در قانون به‌عنوانِ یک رده پیش‌بینی شده. فشارهای اصلی خشکسالی، گرمای شدید، کمبودِ آب، چرایِ بیشازحد، از دست‌رفتنِ پوششِ گیاهی، توفانِ باد و شن، فرسایش و شورشدنه. آلودگیِ نفتی ساحلِ خزر ره متأثر کِنه. جاده، راه‌آهن، کانال، حصارِ مرزی و پروژهٔ صنعتی ممکنه زیستگاه‌ها ره تکه‌تکه و مهاجرت ره قطع بکنن. اقدام‌های حفاظتی شاملِ گشت، پایش، پهنه‌بندیِ ناحیهٔ حفاظتشده، منطقهٔ حائل، کاشتِ سَکسائول، پیشگیری از تخریبِ زمین و همکاری با مقام‌ها و جامعه‌های محلی‌یه. آموزشِ طبیعت از راهِ پژوهشِ ذخیره‌گاه‌ها، سالنامهٔ طبیعت، کارِ بوم‌شناختی، آموزشِ ماهیگیری و آموزشِ محیط‌بان انجام وانه؛ ولی تقویمِ عمومیِ دوره و تورِ راهنمایی‌شده تأیید نشده.
طبیعت دِ ترکمنستان
طبیعتِ ترکمنستان صحرای قرهقوم، رشته‌کوه‌ها، واحه‌های رودخانه‌ای، ساحلِ خزر و ناحیههای آرال و آلتینعسیر ره دربرگیره. نه ذخیرهگاهِ دولتی، پناهگاههای حیاتِ وحش، کتابِ سرخ و برنامه‌های پایش از بوم‌سازگان‌ها و گونه‌های مهم حفاظت کِننه. کمبودِ آب، بیابانزایی، شوری، گسستگیِ زیستگاه، آلودگی و شکارِ غیرمجاز به طبیعت فشارِ زیادی وارد کِننه. کشاورزی، چرای دام، ماهیگیری، پژوهش و گردشگریِ طبیعت طبقِ قواعدِ ویژهٔ هر محل و در مواردِ بسیاری با مجوز انجام وانه.
Tip
دسترسی به طبیعتِ ترکمنستان ره پرسشِ مجوز و اثر بدان، نه فعالیتی با دسترسیِ آزاد. برای بازدید، پژوهش، ماهیگیری، گردآوریِ گیاه یا پروژهٔ عمرانی، پیش از صرفِ وقت یا پول رژیمِ حفاظتیِ محل، مرجعِ مسئول، مجوزِ لازم، محدودیت‌ها و هزینه‌ها ره تأیید کن. به حفاظت از آب، پیوستگیِ زیستگاه و گونه‌های کتابِ سرخ اولویت بده، چون خطا می‌تونه پیامدِ حقوقی، بوم‌شناختی و اجرایی داشته باشه.