Түрікменстан аумағының шамамен 80%-ын Қарақұм алып жатыр; онда сексеуіл, сораң және жусан өсетін құмды, сазды, қиыршықтасты және сортаң шөлдер бар. Копетдаг, Үлкен Балқан, Кіші Балқан және Көйтендаг тауларында шатқалдар, үңгірлер, бұлақтар, карст пішіндері мен арша ормандары кездеседі. Әмудария, Мұрғаб және Теджен өзендері жағалаулық мекен ету ортасын және суармалы оазистерді қамтамасыз етеді. Каспий жағалауында таяз шығанақтар, құм төбелер мен аралдар бар; Арал және Алтын Асыр өңірлері су мен тұздың тапшылығына қатты ұшырайды. Табиғи үдерістерге қуаңшылық, құмның жылжуы, құстар мен тұяқты жануарлардың маусымдық көші-қоны, өзен мен жағалау су деңгейінің өзгеруі, карст суларының толығуы, тұздану және шөлейттену жатады. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға (OOPT) мемлекеттік табиғи қорықтар, биосфералық қорықтар және жабайы табиғат қорықшалары кіреді. Тоғыз мемлекеттік қорық: Көpetdag, Берекетли Қарақұм, Батыз, Әмудария, Көйтендаг, Репетек, Қапланқыр, Хазар және Сүңт-Хасардаг. Байланысты қорықшалар қатарына Меана-Чаача, Гурыходан, Оғурджалы, Сарықамыш, Шасенем, Келиф, Гарлык, Хожапил, Хожагаравул, Хожабурджабелент, Кызылжар, Пулхатин және Чеменабит кіреді. ЮНЕСКО-ның «Тұранның суық қысқы шөлдері» Дүниежүзілік мұра нысанындағы Түрікменстан аумақтарына Берекетли Қарақұм, Қапланқыр, Репетек және Ераджи кіреді. Репетек ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» желісіне де кіреді. Хазар қорығындағы Түрікменбашы шығанағы — 267 124 гектар аумақты алып жатқан халықаралық маңызы бар Рамсар сулы-батпақты алқабы. Қорғалатын түрлер 2024 жылы жарияланған «Гызыл китаптың» төртінші басылымына, яғни Қызыл кітапқа енгізілген. Оларға құлан, қарақұйрық, түрікмен жабайы ешкісі, арқар, азиялық леопард, қар барысы, жолақты қорқау қасқыр, киік, Каспий итбалығы, орыс бекіресі, жорға дуадақ, дуадақ, ителгі, тазқара, ақбас үйрек және дала тасбақасы мысал бола алады. Қорғалатын өсімдіктерге пісте, арша, ақ және қара сексеуіл, сондай-ақ эндемик немесе реликт түрлер жатады. Хазар қорығында көші-қон кезеңінде бес-сегіз миллионға дейін су құсы аялдай алады, ал қыстайтын құстар саны шамамен 0,8 миллионға жетуі мүмкін; көрсеткіштер маусым мен зерттеуге қарай өзгереді. Қоршаған ортаны қорғау министрлігі, оның Өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғау департаменті, Қоршаған ортаны қорғау агенттігі, Гидрометеорологиялық қызмет, Шөл, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі ұлттық институты және Ғылым академиясы қорғау, мониторинг және зерттеу міндеттерін әртүрлі атқарады. Өңірлік және аудандық әкімшіліктер, жергілікті кеңестер, балық шаруашылығы органы және су ресурстарын бақылау органдары да қолжетімділік пен пайдалануға әсер етеді. Зерттеулер Алтын Асырдағы биоалуантүрлілікті, сортаң жерлерді фиторемедиациялауды, Каспий шөлдері мен Орталық Қарақұмды, Копетдаг пен ауыл шаруашылығы ландшафттарын қамтиды. Табиғат туралы заң топырақты, суды, ауаны, ормандарды, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін және экожүйелерді қорғайды. Қорғалатын аумақ ережелері гидрологиялық араласуға, жаңа құрылыс пен көлік қозғалысына, жинауға, химикат қолдануға, мал өткізуге және жолсыз жермен жүруге тыйым салуы мүмкін. Инспекторлар келушінің аумақта болу рұқсатын тексере алады. Жабайы өсімдіктер жеке жерден басқа жағдайда мемлекет меншігі саналады; Қызыл кітапқа енген өсімдіктерді жинауға, жалпы ереже бойынша, тыйым салынады, ал ғылыми зерттеу, өсіру және көбейту ерекшеліктері мақұлдауды талап етеді. Жабайы жануарларды пайдалану үшін тиісті лицензия немесе рұқсат керек. Балық ресурстары мемлекет меншігі; балық аулау рұқсаттармен, квоталармен, жабық маусымдармен, аумақтармен, құралдармен және аулау көлемімен шектелуі мүмкін. Қызыл кітаптағы су жануарларын мақұлданған зерттеу не бақылау шараларынан басқа жағдайда аулауға болмайды. Балық су айдындарына әсер ететін жобалар балық шаруашылығы сараптамасы мен мемлекеттік экологиялық бағалаудан өтуге тиіс. Қорғалатын аумақты, өсімдіктер мен су ресурстарын пайдалану заң бойынша ақылы болуы мүмкін, бірақ қолда бар зерттеулер қазіргі жария тарифтерді, өтініш берудің стандартты мерзімдерін немесе онлайн беру жолдарын растамайды. Балық шаруашылығы келісімінде аумақ, мерзім, рұқсат етілген қызмет, қорғау шарттары, төлем сомасы және төлем күндері көрсетіледі. Табиғат туризміне Көйтендаг, Қарлық үңгірлері, Батыз, Репетек және Каспий жағалауындағы жаяу, таулы, велосипед, ат, түйе, су және жаяу жорық түрлері кіруі мүмкін. Саяхат тиісті қорғау тәртібіне сай өтуге тиіс және рұқсат қажет болуы ықтимал. Туризм нысанға зиян келтірмеуге әрі оның көтеру мүмкіндігінен аспауға тиіс. Ұлттық парктер заңда қарастырылған санат болғанымен, жұмыс істеп тұрған ұлттық парк жүйесі расталмады. Негізгі қысым көздеріне құрғақшылық, қатты ыстық, су тапшылығы, шамадан тыс мал жаю, өсімдік жамылғысының азаюы, жел мен шаңды дауыл, эрозия және тұздану жатады. Мұнаймен ластану Каспий жағалауына әсер етеді. Жолдар, теміржолдар, каналдар, шекара қоршаулары және өнеркәсіп жобалары мекен ету ортасын бөлшектеп, көші-қонды тоқтатуы мүмкін. Қорғау шараларына патрульдеу, мониторинг, қорғалатын аумақтарды аймақтарға бөлу, буферлік белдеулер, сексеуіл отырғызу, жердің тозуына жол бермеу және жергілікті билік пен қауымдастықтармен ынтымақтастық кіреді. Табиғат туралы білім қорыық зерттеулері, «Табиғат жылнамасы», экологиялық жұмыстар, балық шаруашылығы бойынша білім және қорықшылар даярлау арқылы беріледі, бірақ көпшілікке арналған курстар мен экскурсиялардың күнтізбесі расталмаған.
Түрікменстандағы табиғат
Түрікменстан табиғатына Қарақұм шөлі, тау жоталары, өзен оазистері, Каспий жағалауы, Арал және Алтын Асыр өңірлері кіреді. Тоғыз мемлекеттік қорық, жабайы табиғат қорықшалары, Қызыл кітап және мониторинг бағдарламалары маңызды экожүйелер мен түрлерді қорғайды. Су тапшылығы, шөлейттену, тұздану, мекен ету ортасының бөлшектенуі, ластану және браконьерлік табиғатқа қатты әсер етеді. Егіншілік, мал жаю, балық аулау, зерттеу және табиғат туризмі әр аумақтың ережелерімен, көп жағдайда рұқсаттармен реттеледі.
Tip
Түрікменстан табиғатына баруды ашық қолжетімділік емес, рұқсат пен әсерді бағалау мәселесі деп қарастырыңыз. Сапар, зерттеу, балық аулау, өсімдік жинау немесе құрылыс жобасы үшін уақыт не ақша жұмсамас бұрын нысанның қорғау тәртібін, жауапты органды, қажетті рұқсатты, шектеулер мен төлемдерді нақтылаңыз. Қателік құқықтық, экологиялық және ұйымдастырушылық мәселе тудыруы мүмкін болғандықтан, суды қорғауға, мекен ету ортасының тұтастығына және Қызыл кітап түрлеріне басымдық беріңіз.