طبیعت در ترکمنستان

حدود ۸۰٪ ترکمنستان را قره‌قوم پوشانده است؛ این بیابان شامل محیط‌های شنی، رسی، سنگ‌ریزه‌ای و نمکی با پوشش ساکسائول، سالسولا و آرتمیزیا است. کوه‌های کپه‌داغ، بویوک بالکان، کیچی بالکان و کویتنداغ دره‌ها، غارها، چشمه‌ها، سازندهای کارستی و جنگل‌های سرو کوهی دارند. آمودریا، مرغاب و تجن زیستگاه‌های رودخانه‌ای و واحه‌های آبیاری‌شده را پشتیبانی می‌کنند. ساحل خزر خلیج‌های کم‌عمق، تپه‌های شنی و جزیره‌ها را دربرمی‌گیرد؛ مناطق آرال و آلتین عصر با تنش شدید آب و نمک روبه‌رو هستند. فرایندهای طبیعی شامل خشکی، جابه‌جایی شن، مهاجرت فصلی پرندگان و جانوران سُم‌دار، تغییر تراز آب رودخانه و ساحل، تغذیه آب‌های کارستی، شورشدن و بیابان‌زایی است. مناطق طبیعی به‌طور ویژه حفاظت‌شده (Aýratyn goralýan tebigy ýerler)، که به آن‌ها اووپی‌تی (OOPT) نیز گفته می‌شود، شامل مناطق حفاظت‌شده دولتی، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره و پناهگاه‌های حیات‌وحش‌اند. ۹ منطقه حفاظت‌شده دولتی عبارت‌اند از کوپت‌داغ، برکتلی قره‌قوم، باهاردن، آمودریا، کویتنداغ، رپتک، قاپلانگیر، خزر و سنت‌حسارداگ. پناهگاه‌های مرتبط شامل میانه‌چاچا، قوری‌خوضان، اوغورجالی، ساری‌قمیش، شاسنم، کلف، قرلق، خواجه‌پیل، خواجه‌قراول، خواجه‌برجابلنت، قزل‌جار، پول‌هاتین و چمن‌آباد هستند. بخش‌های ترکمنستان از اثر میراث جهانی یونسکو با نام بیابان‌های سرد توران شامل برکتلی قره‌قوم، قاپلانگیر، رپتک و یرادژی‌اند. رپتک بخشی از شبکه انسان و زیست‌کره یونسکو نیز هست. خلیج ترکمن‌باشی در منطقه خزر تالابی با اهمیت بین‌المللی رامسر به مساحت ۲۶۷٬۱۲۴ هکتار است. گونه‌های حفاظت‌شده در ویرایش چهارم کتاب گیزیل کیتاپ (Gyzyl kitap)، یا کتاب سرخ، منتشرشده در ۲۰۲۴، فهرست شده‌اند. نمونه‌ها شامل کولان، غزال گواتردار، بز وحشی ترکمن، اوریال، پلنگ آسیایی، پلنگ برفی، کفتار راه‌راه، سایگا، فک خزر، تاس‌ماهی روسی، هوبره، هوبره بزرگ، شاهین بحری، کرکس مصری، اردک سرسفید و لاک‌پشت دشتی‌اند. گیاهان حفاظت‌شده شامل پسته، سرو کوهی، ساکسائول سفید و سیاه و گونه‌های بومی یا بازمانده‌اند. خزر هنگام مهاجرت می‌تواند میزبان پنج تا هشت میلیون پرنده آبزی و در زمستان تا حدود ۰٫۸ میلیون پرنده باشد؛ بااین‌حال ارقام بسته به فصل و پیمایش تفاوت دارند. وزارت حفاظت محیط زیست، اداره حفاظت از گیاهان و جانوران آن، آژانس حفاظت محیط زیست، سازمان هواشناسی، مؤسسه ملی بیابان، گیاه و جانور و آکادمی علوم، وظایف متفاوتی در حفاظت، پایش و پژوهش دارند. اداره‌های منطقه‌ای و ناحیه‌ای، شوراهای محلی، مرجع شیلات و نهادهای نظارت بر منابع آب نیز بر دسترسی و بهره‌برداری اثر می‌گذارند. پژوهش‌ها شامل تنوع زیستی آلتین عصر، گیاه‌پالایی مناطق شور، مطالعات بیابان‌های خزر و قره‌قوم مرکزی و پژوهش در کپه‌داغ و چشم‌اندازهای کشاورزی است. قوانین طبیعت از خاک، آب، هوا، جنگل‌ها، گیاهان، جانوران و اکوسیستم‌ها حمایت می‌کنند. مقررات مناطق حفاظت‌شده ممکن است مداخله در آب‌شناسی، سازه‌های تازه و تردد وسایل نقلیه، جمع‌آوری، استفاده از مواد شیمیایی، عبور دام و رانندگی خارج از جاده را ممنوع کنند. بازرسان می‌توانند مجوز حضور بازدیدکننده را بررسی کنند. گیاهان وحشی به‌جز زمین خصوصی ملک دولت‌اند و جمع‌آوری گیاهان کتاب سرخ عموماً ممنوع است؛ استثناهای پژوهشی، کشت و تکثیر نیازمند تأییدند. استفاده از حیات‌وحش به مجوز یا اجازه مربوط نیاز دارد. منابع ماهی ملک دولت‌اند و ماهیگیری می‌تواند با مجوز، سهمیه، فصل بسته، منطقه، تجهیزات و میزان صید محدود شود. صید گونه‌های آبزی کتاب سرخ ممنوع است، مگر برای پژوهش یا کنترل تأییدشده. پروژه‌هایی که بر آب‌های ماهیگیری اثر می‌گذارند به نظر کارشناسی شیلات و ارزیابی دولتی زیست‌محیطی نیاز دارند. استفاده از مناطق حفاظت‌شده و منابع گیاهی و آبی از نظر قانونی مشمول هزینه است، اما پژوهش موجود تعرفه‌های عمومی کنونی، مهلت‌های استاندارد درخواست یا مسیرهای درخواست آنلاین را تأیید نمی‌کند. قرارداد شیلات منطقه، مدت، فعالیت مجاز، شرایط حفاظت، مبلغ پرداخت و موعد پرداخت را تعیین می‌کند. گردشگری طبیعت ممکن است پیاده‌روی، کوه‌پیمایی، دوچرخه‌سواری، اسب‌سواری، شترسواری، فعالیت آبی و پیمایش در مکان‌هایی مانند کویتنداغ، غارهای قرلق، باهاردن، رپتک و ساحل خزر را دربرگیرد. بازدید باید تابع نظام حفاظتی مربوط باشد و ممکن است مجوز بخواهد. گردشگری نباید به مکان آسیب بزند یا از ظرفیت برد آن فراتر رود. نظام پارک ملی فعال و تأییدشده‌ای شناسایی نشده است، هرچند پارک ملی به‌عنوان مقوله‌ای قانونی پیش‌بینی شده است. فشارهای اصلی شامل خشکسالی، گرمای شدید، کمبود آب، چرای بیش از حد، از دست رفتن پوشش گیاهی، توفان شن و باد، فرسایش و شورشدن است. آلودگی نفتی بر ساحل خزر اثر می‌گذارد. جاده‌ها، راه‌آهن، کانال‌ها، حصارهای مرزی و طرح‌های صنعتی می‌توانند زیستگاه‌ها را تکه‌تکه و مهاجرت را مختل کنند. تدابیر حفاظتی شامل گشت‌زنی، پایش، پهنه‌بندی مناطق حفاظت‌شده، مناطق حائل، کاشت ساکسائول، پیشگیری از تخریب زمین و همکاری با مقام‌های محلی و جوامع است. آموزش طبیعت از طریق پژوهش در مناطق حفاظت‌شده، سالنامه طبیعت، فعالیت‌های بوم‌شناختی، آموزش شیلات و آموزش محیط‌بانان انجام می‌شود، اما تقویم عمومی دوره‌ها و تورهای هدایت‌شده تأیید نشده است.