Ni lugha zipi rasmi kwa mawasiliano ya umma katika mazingira ya lugha nchini Tanzania?

Kiswahili na Kiingereza ni lugha rasmi chini ya Sera ya Elimu na Mafunzo ya 2023. Kiswahili ndiyo lugha kuu ya mawasiliano ya umma, huku Kiingereza kikiwa muhimu hasa katika mazingira ya kimataifa, kitaaluma, ya utawala wa ngazi za juu, kisheria na kibiashara.

Tanzania Bara na Zanzibar hutofautianaje katika mipangilio ya lugha ya elimu nchini Tanzania?

Tanzania Bara, Kiswahili hutumika katika elimu ya awali na msingi, huku Kiingereza kikitumika katika elimu nyingi za sekondari, ufundi na elimu ya juu kulingana na taasisi. Zanzibar, Kiswahili hutumika hadi elimu ya msingi, Kiingereza huanza darasa la tano kwa hisabati na sayansi, kisha huwa lugha kuu baada ya elimu ya msingi.

Ni lugha gani hutumika kwa kawaida katika utawala wa umma na mahakama za mwanzo nchini Tanzania?

Kiswahili ndiyo lugha kuu ya mawasiliano ya umma na hutumiwa katika Mahakama za Mwanzo. Mahakama za juu na huduma za kisheria zinaweza kutumia Kiswahili au Kiingereza, na lugha ya kumbukumbu au hukumu inaweza kutegemea ngazi ya mahakama na hati.

Kuna msaada gani rasmi kwa lugha za asili na utangazaji wa lugha za mahali nchini Tanzania?

Lugha za asili huungwa mkono hasa kupitia matumizi ya familia, jamii na utamaduni; Tanzania haina mfumo mmoja wa kitaifa wa utawala au elimu unaozitegemea. Utangazaji wa lugha za mahali unaweza kufanyika kupitia vyombo vya habari vya jamii, lakini kanuni za TCRA kwa kawaida zinahitaji idhini ya awali kwa matangazo kwa lugha nyingine isipokuwa Kiswahili au Kiingereza.

Lugha nchini Tanzania

Mazingira ya lugha nchini Tanzania yanategemea Kiswahili, lugha ya taifa na lugha kuu ya mawasiliano ya umma, pamoja na Kiingereza, ambacho pia ni lugha rasmi na hutumika hasa katika mazingira ya kimataifa, kitaaluma, ya utawala wa ngazi za juu na ya kisheria. Tanzania ina zaidi ya lugha 100 za asili; Kiswahili Sanifu hutoa kiwango cha pamoja cha kitaifa, huku lahaja za mahali kama Kiunguja na Kipemba zikiendelea kuwa na umuhimu wa kitamaduni. Tanzania Bara na Zanzibar hutofautiana katika baadhi ya mipangilio ya elimu na matumizi ya lugha, hivyo lugha inayofaa hutegemea taasisi na madhumuni.

Tip

Tumia Kiswahili kwa mawasiliano mapana ya umma nchini Tanzania, lakini hakikisha kama taasisi, programu ya masomo, shauri la mahakama au shughuli ya biashara inahitaji Kiingereza. Zichukulie Tanzania Bara na Zanzibar kama mazingira tofauti ya sera za lugha, na uthibitishe lugha inayokubaliwa na taasisi husika kabla ya kuandaa hati au kuhudhuria miadi. Usidhani kuwa lugha ya asili au lahaja ya mahali ina hadhi rasmi sawa na Kiswahili au Kiingereza.

naAsha&Juma

Kiswahili hufanya kazi kama lugha ya mawasiliano ya pamoja nchini Tanzania; yaani, lugha inayotumiwa na watu wenye lugha tofauti za kwanza. Kiswahili Sanifu ni umbo lake lililosanifishwa kwa mawasiliano ya kitaifa, elimu, utawala wa umma na matumizi ya maandishi. Baraza la Kiswahili la Taifa, linalojulikana kama BAKITA, hufanya kazi chini ya Wizara inayohusika na utamaduni. Chini ya Sheria ya Baraza la Kiswahili la Taifa, Sura ya 52 Toleo la 2023, majukumu yake yanajumuisha ukuzaji, usanifishaji, istilahi, tafsiri, ukalimani, matumizi ya umma, uhakiki wa vitabu vya kiada, mafunzo na shughuli za kitamaduni. Kiingereza pia ni lugha rasmi chini ya Sera ya Elimu na Mafunzo ya 2023. Kina umuhimu hasa katika mawasiliano ya kimataifa, kazi za kitaaluma, sehemu za utawala wa ngazi za juu, shughuli za kisheria na biashara. Kwa hiyo, mazingira ya lugha nchini Tanzania huchanganya upatikanaji mpana kupitia Kiswahili na hali za kitaasisi ambamo uwezo wa Kiingereza huathiri elimu, taarifa maalumu au ushiriki. Zaidi ya lugha 100 za asili hutumika nchini Tanzania. Nyingi ni za makundi ya lugha za Kibantu, Kikushi na Kiniloti, pamoja na mwendelezo wa lugha za Kihadza na Kisandawe. Mifano ni Kiiraqw, Kigorwaa, Kialagwa, Kiburunge, Kidadogoo, Kimaasai, Kihadza na Kisandawe. Lugha hizi zinaendelea kuwa muhimu katika familia, jamii na maisha ya kitamaduni, lakini hakuna mfumo mmoja wa kitaifa wa utawala au elimu uliojengwa juu ya lugha za jamii za asili zilizo ndogo. Ukuaji wa miji, umri na masomo huchangia mabadiliko kuelekea Kiswahili na Kiingereza, hasa miongoni mwa wazungumzaji vijana. Lahaja za mahali za Kiswahili zinajumuisha Kiunguja Zanzibar na Kipemba Pemba, pamoja na Kimrima, Kimgao, Kihadimu na Kitumbatu. Hubeba utambulisho na maana za kitamaduni za mahali, huku Kiswahili Sanifu kikitoa kiwango kipana cha kitaifa. Lahaja ya mahali haianzishi njia tofauti ya kitaifa ya utawala. Tanzania Bara, sera ya elimu ya 2023 inaelekeza Kiswahili kutumika kama lugha ya kufundishia elimu ya awali na msingi. Kiingereza hutumika katika elimu ya sekondari, vyuo vya ualimu vya diploma na elimu ya juu, na katika elimu na mafunzo ya ufundi kulingana na taasisi. Baadhi ya vyuo vya ualimu vya cheti, programu za ufundi na mazingira maalumu ya sekondari hutumia Kiswahili kama hali ya kipekee. Kiswahili na Kiingereza vinaweza pia kuwa lugha za kufundishia masomo mahususi. Zanzibar ina utaratibu tofauti chini ya Sera ya Elimu ya Zanzibar ya 2006 iliyochapishwa. Kiswahili ndiyo lugha ya kufundishia katika elimu ya awali na msingi ya umma. Kiingereza huanza darasa la tano kwa hisabati na sayansi, huwa lugha kuu baada ya elimu ya msingi, na Kiswahili hubaki lugha ya masomo ya Kiislamu na somo la lazima hadi elimu ya sekondari ya kawaida. Taarifa kuhusu sheria mpya ya elimu ya 2026 zinaeleza kuwa ni rasimu, hivyo haibadilishi msimamo wa kisheria na sera uliorekodiwa hapa. Kiswahili kinahimizwa katika shughuli rasmi na maisha ya umma. Mahakama za Mwanzo hutumia Kiswahili, ilhali mahakama za juu na mazingira mengine ya kisheria yanaweza kutumia Kiswahili au Kiingereza. Kijadi, kumbukumbu za mahakama na hukumu mara nyingi zimekuwa kwa Kiingereza. Maelekezo ya sekta ya sheria ya 2020 na marekebisho ya 2021 ya Sheria ya Tafsiri ya Sheria yanaunga mkono matumizi mapana ya Kiswahili na tafsiri za kisheria kwa uelewa wa umma. Lugha inayopatikana katika shauri fulani bado inaweza kutegemea ngazi ya mahakama, hati na huduma. Kanuni za Mamlaka ya Mawasiliano Tanzania za Redio na Televisheni za 2018 zinahitaji matangazo kutumia Kiswahili au Kiingereza sahihi. Mtangazaji anayetumia lugha nyingine kwa kawaida huhitaji idhini ya awali ya TCRA yenye sababu na kipindi kilichobainishwa. Utangazaji wa kijamii unaweza kutumia lugha za mahali kama daraja kuelekea Kiswahili, lakini lugha za mahali hazina hadhi isiyo na masharti ya utangazaji wa kitaifa. Vyombo vya habari vya kitaifa na mawasiliano ya kidijitali ya umma hutumia Kiswahili kwa kiwango kikubwa, huku Kiingereza kikitumika sambamba. Kiswahili huunga mkono utambulisho wa kitaifa, fasihi, muziki, sherehe na sera za utamaduni. BAKITA pia huunga mkono fasihi, uhariri wa maandishi, istilahi, kozi na matukio ya kitamaduni. Lugha ya Alama ya Tanzania, lugha ya alama ya mguso na Breli huhimizwa rasmi kwa ufikivu wa mawasiliano, ingawa huduma halisi hutegemea taasisi na mazingira. Kwa watu wenye umri wa miaka 10 hadi 35, Sensa ya Watu na Makazi ya 2022 iliripoti kuwa 63.2% walitumia Kiswahili pekee, 0.6% Kiingereza pekee, 23.1% lugha zote mbili na 0.4% lugha nyingine katika kipimo husika cha Tanzania cha kusoma na kuandika kwa lugha. Takwimu za Tanzania Bara zilikuwa 63.5%, 0.6%, 22.6% na 0.4%; za Zanzibar zilikuwa 55.8%, 0.8%, 38.3% na 0.6%. Takwimu hizi zinaeleza kipimo cha sensa cha uwezo wa lugha ya maandishi, si kuenea kikamilifu kwa kila lugha ya kwanza au lugha ya asili. Matumizi ya Kiswahili kwa umma kwa kawaida hayana ada, ilhali ukalimani, tafsiri na huduma maalumu za lugha zinaweza kutegemea taasisi na huduma.