Ajira nchini Tanzania

Sheria za ajira Tanzania hazifanani kikamilifu. Tanzania Bara hutumia Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, ilhali Zanzibar hutumia Sheria ya Ajira Na. 11 ya 2005 na Sheria ya Mahusiano Kazini Na. 1 ya 2005. Thibitisha eneo la kisheria kabla ya kutegemea kanuni, kuwasilisha malalamiko au kusaini mkataba. Maneno ya Kiswahili yanayotumika ni ajira, mkataba wa ajira, mwajiri na mwajiriwa. Sekretarieti ya Ajira katika Utumishi wa Umma, inayojulikana kwa kifupi kama PSRS, huajiri kwa ajili ya wizara, idara, wakala, sekretarieti za mikoa, mamlaka za serikali za mitaa na taasisi nyingine za utumishi wa umma. Mfumo wake wa ajira.go.tz hushughulikia maombi, uteuzi wa awali, usaili na upangaji wa nafasi. Wakala wa Huduma za Ajira Tanzania, au TaESA, hutoa ushauri wa ajira, msaada wa kutafuta kazi na upangaji wa nafasi kupitia Mfumo wa Taarifa za Soko la Ajira wa Taifa, unaojulikana kama NLMIS. Wakala binafsi wa ajira hudhibitiwa. Kuwasiliana moja kwa moja na kampuni, rufaa na mitandao ya kitaaluma pia ni njia za kawaida, hasa kwa kazi zisizo rasmi. Utafiti wa Sekta Rasmi wa 2024/25 ulirekodi wafanyakazi 4,565,960: 4,480,778 Tanzania Bara na 85,182 Zanzibar. Ulirekodi wafanyakazi 3,220,452 katika sekta binafsi na 1,345,508 katika sekta ya umma, wakiwemo wafanyakazi wa kawaida 4,022,270 na wa muda 543,690. Takwimu hizi zinaeleza ajira katika sekta rasmi na hazijumuishi kila mtu anayepata kipato kupitia kazi zisizo rasmi. Tanzania Bara, ajira inaweza kuwa ya muda usiojulikana, ya muda maalum kwa wataalamu au mameneja, au ya kazi maalum. Mwanzoni mwa ajira, mwajiri lazima atoe maelezo ya maandishi kama vile majina na anwani za wahusika, umri, jinsia, mahali pa kuajiriwa, maelezo ya kazi, tarehe ya kuanza, aina na muda wa mkataba, mahali pa kazi, saa za kazi, malipo na marupurupu yasiyo ya fedha. Mabadiliko ya maelezo hayo yanapaswa kutolewa kwa maandishi na kuelezwa kwa namna ambayo mwajiriwa anaweza kuelewa. Ofa ya kazi, mkataba, rekodi ya malipo na usajili wa bima ya jamii ni mambo tofauti; kazi isiyo rasmi haitoi moja kwa moja yoyote kati ya hayo. Kwa wafanyakazi wanaohusika na Amri ya Kima cha Chini cha Mshahara ya Sekta Binafsi ya Tanzania Bara ya 2025, viwango vipya vitaanza kutumika tarehe 1 Januari 2026 na vitatofautiana katika sekta na maeneo 16. Mifano ni TZS 175,000 kwa mwezi kwa kilimo cha mazao na makundi mengine yasiyotajwa, TZS 733,000 kwa benki za biashara na TZS 765,900 kwa nishati ya kimataifa. Mkataba au makubaliano ya pamoja yanaweza kutoa masharti bora zaidi. Waajiri lazima walipe siku iliyokubaliwa ya malipo, kwa fedha taslimu, hundi au amana ya moja kwa moja kwa idhini ya maandishi inapohitajika, na watoe hati ya malipo ya maandishi. Makato yanahitaji msingi wa kisheria kama sheria iliyoandikwa, makubaliano ya pamoja, uamuzi wa mshahara, amri ya mahakama, uamuzi wa usuluhishi au makubaliano ya maandishi kuhusu deni. Makato ya hasara au uharibifu hayawezi kuzidi robo ya malipo ya fedha taslimu. Tanzania Bara, muda wa kawaida wa kazi kwa ujumla una kikomo cha siku sita na saa 45 kwa wiki, kwa kawaida saa tisa kwa siku na kiwango cha juu cha jumla cha saa 12 kwa siku. Kazi ya ziada inahitaji makubaliano, ina kikomo cha saa 50 kwa wiki nne na hulipwa angalau mara 1.5 ya mshahara wa msingi. Kazi inayozidi saa tano mfululizo inahitaji mapumziko ya angalau dakika 60. Kazi ya usiku ni kuanzia saa 20:00 hadi 06:00 na hulipwa nyongeza ya angalau asilimia tano. Kazi siku ya sikukuu ya umma hulipwa mara mbili ya mshahara wa msingi chini ya sheria zilizotajwa za Tanzania Bara. Likizo yenye malipo Tanzania Bara kwa ujumla huhitaji angalau miezi sita ya utumishi, kwa kuzingatia isipokuwa la kazi za msimu na ajira zinazojirudia. Likizo ya mwaka ni angalau siku 28 mfululizo katika mzunguko wa likizo wa miezi 12. Ugonjwa uliothibitishwa unaweza kutoa siku 126 katika mzunguko wa likizo: siku 63 kwa malipo kamili zikifuatiwa na siku 63 kwa nusu malipo. Likizo ya uzazi yenye malipo ni siku 84, au siku 100 kwa uzazi wa watoto wengi, ikiwa na ukomo wa vipindi vinne vya uzazi vyenye malipo. Mwajiriwa anayenyonyesha anaweza kupata hadi saa mbili kwa siku kwa ajili ya kunyonyesha. Likizo ya uzazi ya baba yenye malipo ni siku tatu zinazochukuliwa ndani ya siku saba baada ya kuzaliwa. Likizo ya familia au msiba ni siku nne. Ulinzi wa ajira unajumuisha fursa sawa, uhuru dhidi ya kazi ya kulazimishwa na haki ya kujiunga na chama cha wafanyakazi na kujadiliana kwa pamoja. Ubaguzi umepigwa marufuku kwa misingi ikiwemo uraia, kabila au mahali pa asili, rangi, asili ya kijamii, dini, maoni ya kisiasa, jinsia, ujauzito, hali ya ndoa, wajibu wa kifamilia, ulemavu, VVU/UKIMWI na umri. Tanzania Bara, watoto walio chini ya miaka 14 hawawezi kufanya kazi; wenye miaka 14 wanaweza kufanya kazi nyepesi tu isiyodhuru afya au masomo yao; na yeyote aliye chini ya miaka 18 haruhusiwi kufanya kazi hatarishi kama uchimbaji madini, kazi za kiwandani, kazi za majini au kilimo hatarishi. Ulinzi unaohusishwa na ajira hutegemea mpango na eneo la kisheria. Mfuko wa Hifadhi ya Jamii kwa Watumishi wa Umma, au PSSSF, hushughulikia hifadhi ya jamii ya utumishi wa umma Tanzania Bara. Mfuko wa Fidia kwa Wafanyakazi, au WCF, hushughulikia madai ya majeraha kazini, magonjwa yatokanayo na kazi na vifo kwa wafanyakazi wa umma na binafsi Tanzania Bara. Usajili, bima na taratibu za mafao zinapaswa kuthibitishwa kwa mpango na eneo husika. Zanzibar ina mipango tofauti ya hifadhi ya jamii na majeraha kazini. Kwa raia wa kigeni, Kitengo cha Vibali vya Kazi hutathmini maombi, hutoa vibali vya kazi na kufanya ukaguzi wa uzingatiaji. Kibali cha kazi na hadhi ya makazi ya uhamiaji ni masharti tofauti, kwa hiyo vyote vinapaswa kuthibitishwa kabla ya kazi kuanza. Ada na muda wa kushughulikia hutofautiana na vinapaswa kuthibitishwa kwa mamlaka husika badala ya kudhani kutokana na kesi nyingine. Tanzania Bara, mwajiri anapositisha ajira kwa ujumla lazima aonyeshe sababu halali na ya haki inayohusiana na mwenendo, uwezo, uhusiano kazini au mahitaji ya kiutendaji, na afuate utaratibu wa haki. Masharti dhidi ya kusitishwa kazi isivyo haki hayamhusu mwajiriwa aliyefanya kazi kwa mwajiri huyo kwa chini ya miezi sita. Ujauzito, ulemavu, ubaguzi, kutumia haki halali na shughuli za chama cha wafanyakazi si sababu za haki za kusitisha ajira. Muda wa taarifa ni siku saba mwezi wa kwanza, kisha siku nne kwa wafanyakazi wa kulipwa kwa siku au wiki na siku 28 kwa wa kulipwa kwa mwezi. Taarifa inapaswa kuwa ya maandishi, ieleze sababu na tarehe, na kwa kawaida haiwezi kuendana na likizo; malipo badala ya taarifa yanaweza kutumika. Baada ya angalau miezi 12 ya utumishi endelevu, kiinua mgongo ni angalau siku saba za mshahara wa msingi kwa kila mwaka kamili, hadi miaka 10, kwa kuzingatia isipokuwa kama kosa kubwa lenye haki, kustaafu, kuisha kwa mkataba au kukataa ajira mbadala inayofaa. Malipo ya mwisho yanaweza kujumuisha malipo ambayo hayajalipwa, likizo iliyokusanywa au ambayo haikutumika, malipo badala ya taarifa, kiinua mgongo na, kwa mfanyakazi aliyeajiriwa kutoka eneo jingine, nauli ya kurudi angalau kwenye kituo cha karibu cha basi. Mwajiri lazima atoe cheti cha utumishi. Malalamiko ya kazini yanaweza kuanza kwa utaratibu wa ndani au kupitia chama cha wafanyakazi na kisha kupelekwa kwa Afisa wa Kazi, halafu kwenye upatanishi wa Tume ya Usuluhishi na Uamuzi, inayojulikana kama CMA. Usuluhishi na mashauri ya Mahakama ya Kazi yanaweza kufuatia kwa mujibu wa mchakato uliotajwa; uamuzi wa usuluhishi ni wa lazima na unaweza kutekelezwa kupitia Mahakama ya Kazi. Mfumo wa kidijitali wa CMA, e-Utatuzi, umesaidia usajili na ufuatiliaji tangu 2026. Migomo inahitaji upatanishi wa kisheria, kura ya chama cha wafanyakazi na taarifa, pamoja na masharti ya ziada kwa huduma muhimu. Ofisi ya Waziri Mkuu inayohusika na Kazi, Ajira na Maendeleo ya Ujuzi, Makamishna wa Kazi na Maafisa wa Kazi ni miongoni mwa vyombo vya umma vinavyosimamia masuala ya ajira.