Tojikistondagi ish beruvchi

Ish beruvchi ish joyining tuzilishi va shtatini belgilashi, mehnat shartnomalarini tuzishi va bekor qilishi, qonuniy ichki qoidalar chiqarishi, rag‘batlantirish va intizomiy choralar qo‘llashi mumkin. Ichki ish beruvchi hujjati Mehnat kodeksi yoki mehnat shartnomasidagi huquqlarni kamaytira olmaydi. Qonun talab qiladigan ichki hujjat uchun ish beruvchi loyiha va asosini ishchilar vakiliga topshiradi, uch ish kunigacha maslahatlashish imkonini beradi va jarayonni bayonnomada qayd etadi. Vakilning fikrini e’tiborsiz qoldirish mehnat nizosiga olib kelishi mumkin. Chet el nazoratidagi tashkilotlarga ham milliy mehnat qoidalari tatbiq etiladi. Mehnat shartnomasi mehnat munosabatining asosidir. Ish beruvchi kelishilgan ishni, asbob-uskunalar, materiallar va texnik hujjatlarni ta’minlashi, jamoa shartnomalari va tegishli ichki qoidalar haqida ishchilarga xabar berishi, xavfsizlik, yong‘indan himoya va gigiyena talablariga mos sharoit yaratishi kerak. Ish beruvchi mehnat va pensiya qaydlarini yuritishi, ishchilar ma’lumotlarini himoya qilishi, ish va qo‘shimcha ish vaqtini aniq qayd etishi, xavf va kasb kasalliklari haqida ogohlantirishi, oldini olish mumkin bo‘lgan xatarlarni bartaraf etishi, zarur bo‘lsa o‘qitish yoki qayta o‘qitish o‘tkazishi hamda ishchi sog‘lig‘iga yetgan zararni qoplashi lozim. Shuningdek, mehnat inspeksiyasi va ishchilar vakillariga o‘z vazifalari uchun zarur ma’lumot hamda ish joyiga kirish imkonini berishi kerak. Odatdagi ish vaqti haftasiga 40 soatdan oshmasligi kerak. Ish haqi har oy yarmida kamida bir marta to‘lanadi; mehnat tugaganda yakuniy hisob-kitob oxirgi ish kunida amalga oshiriladi. To‘lov kechiksa, har kechikkan kun uchun bank foiz stavkasi bo‘yicha qo‘shimcha majburiyat yuzaga keladi. Natura shaklidagi to‘lov uchun ishchi roziligi kerak, u ish haqining 20 foizidan oshmasligi va milliy valyutadagi to‘lov o‘rnini bosmasligi lozim. 2026-yil 1-sentabrdan umumiy iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda eng kam oylik ish haqi 1 300 somoniy. Ish beruvchining aniq ish haqi bilan bog‘liq xarajatlari ish haqi, soha va muassasaga qarab belgilanadi. Ish beruvchining ijtimoiy solig‘i budjetdan tashqari tashkilotlar uchun 20 foiz, budjet muassasalari uchun 25 foiz; u keyingi oyning 15-kunigacha to‘lanadi. Ish beruvchilar amaldagi Soliq kodeksiga muvofiq soliqlarni ushlab qolishi, hisobga olishi va hisobot berishi, ijtimoiy hamda baxtsiz hodisalardan sug‘urtani ta’minlashi kerak. Ish beruvchi roliga yagona qat’iy xarajat belgilanmagan, chunki ish haqi, sug‘urta, ijtimoiy soliq, himoya vositalari, hujjatlar va sohaga xos tadbirlar farq qiladi. Ish beruvchi tegishli standartlarga muvofiq shaxsiy himoya vositalari, maxsus kiyim va poyabzalni bepul berishi kerak. Hayot yoki sog‘liqqa aniq xavf tug‘ilganda ish to‘xtatilishi lozim. Ish joyidagi baxtsiz hodisa va kasb kasalligi tekshirilishi hamda xabar qilinishi kerak; ish beruvchi xavfsizlikni uzluksiz nazorat qiladi. 50 nafardan kam ishchisi bo‘lgan ish beruvchi ishlab chiqarish turiga qarab xavfsizlik xizmatini tuzish, mutaxassis tayinlash yoki vazifalarni boshqa malakali shaxsga yuklash haqida qaror qiladi. 500 nafardan ortiq ishchi yoki zararli moddalarga sezilarli ta’sir bo‘lsa, ishlab chiqarish ehtiyojiga qarab mehnat tibbiyoti va laboratoriya ko‘magi talab qilinishi mumkin. Mehnat xavfsizligi bo‘yicha qo‘shma qo‘mita ish beruvchi va ishchilar vakilidan tuziladi. Jinsiy ta’qibni ham qamrab oladigan kamsitish va majburiy mehnat taqiqlanadi. Kelib chiqish, jins, til, din, yosh, nogironlik, sog‘liq yoki oilaviy majburiyatlardan qat’i nazar teng munosabat ta’minlanadi. Mahalliy ijro organlari ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhlar uchun ish kvotalarini belgilashi mumkin; kvota tatbiq etilganida ish beruvchi malakali nomzodni qonuniy asossiz rad eta olmaydi. Kasbiy tayyorgarlik va ko‘nikmalarni tasdiqlash xodimlarni rivojlantirishning rasmiy yoki davlat qo‘llab-quvvatlaydigan yo‘llaridir. Chet ellik ishchilar odatda Mehnat kodeyksi bilan himoyalanadi, migratsiya qoidalari esa qo‘shimcha cheklov yoki tartiblar belgilashi mumkin. Kasaba uyushmasi (профсоюз) ixtiyoriy bo‘lib, korxonada kamida uchta ta’sischi bilan tuzilishi mumkin. Ish beruvchi uning tuzilishi yoki faoliyatiga aralasha olmaydi. Kasaba uyushmasi bo‘lmasa, saylangan ishchilar vakili shunga o‘xshash vakillik vazifasini bajarishi mumkin. Ish beruvchi jamoaviy muzokaralar olib borishi, to‘liq va ishonchli ma’lumot berishi, jamoa shartnomalari yoki kelishuvlarini tuzishi va amalga oshirilishiga ko‘maklashishi kerak. Kasaba uyushmasi badali faqat ishchining yozma roziligi bilan ushlab qolinadi va ish haqi to‘langanidan keyin uch kun ichida o‘tkaziladi. Tugatish, qayta tashkil etish yoki ish o‘rinlari qisqarishi yoxud sharoit yomonlashishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan qisman yoki to‘liq faoliyat to‘xtatilishidan oldin ish beruvchi kasaba uyushmasi yoki ishchilar vakiliga oldindan ma’lumot berishi va muzokara qilishi kerak. Yakka mehnat nizosi teng tarkibli yarashtirish komissiyasi yoki sudga berilishi mumkin. Komissiya odatda yetti kalendar kun ichida qaror chiqaradi. Komissiyaga ariza berish muddati odatda uch oy, ishga tiklash da’vosi bir oy, mehnat huquqiga oid boshqa sud da’volari esa odatda uch yil. Jamoaviy nizolar ish beruvchi va ishchilar vakili o‘rtasidagi muzokaralar hamda belgilangan jamoaviy tartibda ko‘riladi; mehnat inspeksiyasi va sudlar tashqi nazoratni amalga oshiradi. Ommaviy qisqartirish xavfi bo‘lsa, ish beruvchi ishchilar vakili va mehnat organi bilan muvofiqlashadi. Choralarga ishga qabul qilishni muzlatish, ikkilamchi ishlarni tugatish, qo‘shimcha ish vaqtini cheklash, ish sharoitlarini qonuniy o‘zgartirish, ishlab chiqarishni vaqtincha to‘xtatish, xodimlarni bosqichma-bosqich qisqartirish va boshqa jamoaviy choralar kirishi mumkin. Shtat qisqarishida malaka va mehnat unumdorligi hisobga olinadi; kvota asosida ishga olingan nogironligi bo‘lgan shaxslar kabi ayrim himoyalangan guruhlarga ustuvorlik beriladi. Ish beruvchi tashabbusi bilan bekor qilishdan kamida ikki hafta oldin ishchilar vakiliga ma’lumot berilishi kerak; vakilga javob berish uchun o‘n kun beriladi va rozilikdan keyin bekor qilish bir oydan kechiktirmay amalga oshiriladi. Mulkdor almashishi yoki qayta tashkil etish mehnat munosabatini avtomatik tugatmaydi; bekor qilish uchun Mehnat kodeksidagi asos va tegishli kafolatlar kerak. Aholi mehnati, migratsiyasi va bandligi vazirligi milliy siyosatni boshqaradi, Mehnat, migratsiya va bandlikni davlat nazorat qilish xizmati nazorat qiladi, mahalliy ijro organlari ish kvotalari bilan shug‘ullanadi, Ijtimoiy sug‘urta va pensiyalar agentligi ijtimoiy sug‘urta masalalarini boshqaradi, Soliq qo‘mitasi esa ish haqi bilan bog‘liq soliq nazoratini olib boradi.