Pejirandina xwezayî ya Suriye ji deştê şilê peravî û daristanê çiyayan yê Deryaya Spî heta rêzê Antî-Lubnan u Qalamûn, newalê Firat, Xabûr, Orontes u Yermûk, Al-Jazira, vahê, şilgehê dewrî, golê şor u herêmê çol ferq keno. Al-Badia nêzîkê 55% welatî girewêno û piştgirîya çêrana berfireh ya pez, bizin u deve, bikarardışê ava binêerdî, komkerdışê hût, çandiniya vahê u vıraştışê xwê dide. Daristan jîngehan, kontrolê şilbûna axî u lehiya avî, çêrandış, hût, mahsulê nêdarî, u rekreasyon pêşkêş kenê. Di 2019 de qasî 86–89% bikarardışê giştî yê avî bo çandinî bî; bîrê taybetî u pompeyê rojî kêmkerdışê ava binêerdî zêde kenê. Herêmê xwezayî yê parastî bi rêya makamê neteweyî, yekîneyê rêveberiya herêmî, ofîsê daristanan u hevkarê navneteweyî yan civaka sivîl idare dibê. Wezaretê Rêveberiya Herêmî u Hawirdor berpirsiyariya şopkerdışê hawirdorî, cûrbecûrbûna zîndî, rezervê xwezayî, nirxandışê tesîrê hawirdorî u agahiyê hawirdorî esto. Wezaretê Çandinî u Reformê Axî, bi taybetî müdüriyeta daristanan u yekîneyê daristanî yê herêmî, destûr u rêveberiya daristanî girewêno. Civaka Suriye bo Parastışê Jîndarî (SSCW) rêxistina nefermî ya pispor a ke karê parastışî kenê. Sîstemê neteweyî yê yekgirtî bo parkê neteweyî, xizmetê turîzmê xwezayî yan erişê zanistiya şarî teyid nêbî. Databaseya Cihê Parastî yê Cîhanî di Tebax 2026 de 19 cihê parastî yê Suriye qeyd kerd, la qeydê wê bi nuqtayê cihî kar kenê, ne bi sînor yan qada bawerbar. Rapora kehnê Peymana Cûrbecûrbûna Zîndî 22 cihê parastî yê eşkera qeyd kerd, lewma jimara weşankerde u sînor temam li hev nêbenê. Rezerva Xwezayî ya Sabkhat al-Jabbul nêzîkê Heleb yew cihê Ramsarî ya qeydkerde ya Suriye yo; wateyê weta şil yo ke binê Peymana Navneteweyî ya Ramsar nasname bîyo, u 10.000 hektar qada girewêno. Ew cih bo çivîkê avî, cîhê zayîş u sekinayışê rêwîtiyan girîng o; nifûsa Flamingoya Mezin di wir de ji 1% nifûsa cîhanî zêde yo. Cih ji vıraştışê xwê, çandinî, çêrana heywanan, masîgirtış u nêçîrê çivîkan tesîr gênê; avê vegerê îrrîgasyonî u bendavan astê avî u şorî diguherênê. Cihê Girîng bo Çivîk u Cûrbecûrbûna Zîndî, yan IBA, qasî 23 cihan bi qasî 11.435 km² nîşan kenê, miyan de Jabbul, şilgehê Firat u Xabûr, şilgehê peravî, Jabal Abd al-Aziz u beşê Palmyra u Al-Badia esto. Suriye cûrê koçber u niştecî yê heywanan pêşkêş keno: Flamingoyê Mezin, çivîkê avî, Mûşê Spîser, Mûşê Marmarî, Mûşê Ferruginous, Lapwingê Komelî, Bazê Saker, Serînê Suriye, gazel u oryx. Koloniya herî dawî ya naskerde ya Ibisê Serê Tazî nêzîkê Palmyra bî, qeyda herî dawî ya raporkerde di 2015 de yo; dıma dibê ku di xwezayî de ji karê ekolojîkî ra wenda bî, her çiqas şertê ewlehî şopkerdış temam kêm kerdê. Lîsteya memikdaran ya 2025 agahîya taxonomî u belavbûna cûran nû kerd. Ev qeydan divê bi sînordariya erişê meydanî u şopkerdış re bêne famkerdene. Qanûnê Daristanan 39/2023 daristanê dewletî u taybetî wek malê parastî hesibneno. Qutkerdışê daran di daristanê dewletî de qedexe yo û berpirsiyariya parastış u nûkerdışî esto. Makamê berpirsiyar dikaro rezervê daristanî, parkê daristanî u baxçeyê botanîkî vırazo. Yekîneyê daristanan bo bikarardışê sey çêrandış, komkerdış, paqijkerdış yan karê rêzikdar destûr dide. Erişê çêrandışî ya herêmî goreyê kapasîteya çêrandışî u demsalê dikaro bê lîsans. Çêrandış di daristanê agir dîyayî de 15 serrî û di çandinê ciwanî de 10 serrî qedexe yo; herwisa di rezerv, parkê daristanî, baxçeyê botanîkî u qada parastî de. Qanûnê 12/2012 çarçoveya fireh bo şopkerdışê hawirdorî, cûrbecûrbûna zîndî, rezervê xwezayî, nirxandışê tesîrê hawirdorî, standard, agahiyê hawirdorî u agahdarîya giştî dide; guherandışê wê di 2026 de hîn karê domdarî hate eşkera kerdene. Pêkanîna rêzikê ferq keno, çunke rêveberî, fînans, şertê ewlehî u agahiyê hawirdorî parçeyî yê. Zextê xwezayî kêmbarînîya dirêjdemî, germbûna zêde, çolkerdış, windabûna axî u zeviyê çêrandışî, bahozê xwelî u tozî, agirê daristan u zevî, lehiya nişka u qirêjkerdışê av yan axî girewêno. Raportî ra zêdeyê 60% zeviyê çandinî rîskê çolkerdışî de yo, nêzîkê 30% çavkaniyê avî qirêj ê, u rêjeya daristanî goreyê agahiyê UNCCA ji qasî 32% di sedsala 20 de binê 3%î ket. Nakokî di miyanê ewlehîya çêrandış u kapasîteyê çêrandışî, komkerdışê hût u parastışê daristanî, îrrîgasyon u parastışê çem yan ava binêerdî, û derxistışê xwê, masîgirtış yan nêçîrê çivîkî u parastışê şilgehî de çêbenê. Nûavakerdış u bingehê jî dikarê bi sînorê cihê parastî nakokî vırazo. Rekreasyona li ser bingeha xwezayî sey gerîyayış, çivîktemaşe u turîzma dîmenî yan ekolojîkî di qada peravî, çiya, şilgehê, Firat u Al-Badia de bi awayê teorîkî mumkun a. Eriş goreyê cih, şertê ewlehî, destûrê herêmî u makamê de-facto yo; sîstemê neteweyî yê ziyaret, rezervasyon yan mesrefê bi awayê bawerbar belge nêbî. Koçberiya dewrî ya çivîkan, destûrê çêrandışî u rîska agir şertan dikarê biguherê. Berî serdan bi makamê herêmî yan yekîneyê daristanan re teyid ke; bê destûrê lazim nekeve cihê parastî, agir dîyayî yan qedexekerde. Perwerdeya xwezayî bi kampanyayê hişyarî, programê temenî, atelye u projeyan bi makam, universîte, saziyê pispor, ajansê Neteweyê Yewbîyayeyan u NGO hebî, la rêxistina perwerde u erişê neteweyî ya yekgirtî nêvıraştî.
Xweza Suriye de
Suriye de deştê şilê Deryaya Spî, daristanê peravî, çiya, newalê çeman, vahê, golê şor, çol u Al-Badia, herêma stepî ya welatî esto. Xweza alîkarê cûrbecûrbûna zîndî, çêrandış, çandinî, masîgirtış, çavkaniyê avî, kontrolê şilbûna axî u rekreasyonî ya; la kêmbarînî, kêmbûna ava binêerdî, agir, qirêjî u windabûna jîngehan zextê mezinan kenê. Parastış bi rêya rezervan, rêzikê daristanan, nîşankerdışê şilgehî u projeyê herêmî yan navneteweyî esto, la rêveberî, sînor u eriş goreyê cih ferq kenê.
Tip
Her cihê xwezayî yê Suriye wek cihê taybet bibîne: eriş, destûr, şertê ewlehî u sînorê hawirdorî dikarê ji cihêk heta yê din biguherê. Bo rekreasyon, çêrandış, bikarardışê av yan projeyê avakerdışî, berî hereketkerdış makamê berpirsiyar, sînordariya niha u rewşa rastîn ya cihî teyid ke. Qerarê tenê li ser qeyda kehn yan etîketê cihê parastî nede, bê kontrolkerdışê sînor u pêkanîna herêmî.