Школан дешар башхало йолчу юкъара дешаран декъашца дӀадолало: юьхьанцара, юкъара а, дуьззина юкъара а дешар. Юкъара пачхьалкхан экзамен (OGE (Basic State Examination)) а, Единый пачхьалкхан экзамен (EGE (Unified State Examination)) а дешаран махкахь хиларан муьлхха а важни ханашкахь лелош бу. Точна предметаш, дешарехь дӀахьедаран шартӀаш а, хила тарлучу программаш а учреждени а, дешаран даража а тӀехь ду. Росси юкъара профессиональни дешаран программашца хилла дуккхахьара «шогалхочун дешар» ло. Дешархочо колледже (college) я техникуме (technical school) деша, классехь теори а практикан гӀирсаш а ларло, хьалха белхан меттигашкахь тажриба хилийта а мегар ду. Кхиамаш кечбаран кхин тайпаш — предприятин дешар, стажировкаш а, професси хиларна шортта цхьаьнакхетарш а бу. Лакхахьара дешар университеташкахь, академишкахь, институтехь а, кхин дӀадихкина дешаран учрежденияшкахь а ло. Хала маьӀна долчу программашна бакалавриат, специалитет, магистратура а, аспирантура а юкъадогӀу. Колледжан диплома белхан меттиге дӀакхочу я кхин деша гӀирс хилийта йиш йолуш ду; лакхахьара дешарна шен дӀадехарш а, программаш а ю. Меттигаш бюджетан гӀирсаца я ахча луш хила мегар ду; дӀадехаран юкъахь хьалха дешара экзаменан кхиамаш а дохкуш хила тарло. Мотто дешархочо дешара урокашкахь ма-хилла дешар, тахкаран заданияш олхазар а, дешаран материалаш лелор а билгалдо. КӀир пачхьалкхан юкъара хьаша а, дуккхачу дешаран учрежденияшкахь хуьлу мотт а бу. Цхьайолчу республикехь меттиган мотташ пачхьалкхан гӀуллакхашна а лелош бу; къоман тайп-тайпана йолу тобанаш а, меттиган меллаша а шайн мотташ ларло. Школашкахь иштта цхьаъ кхин мотт дешийта мегар ду, амма дешаран тергама даража цхьаьнакхетам боцу. Квалификаци лакхъяккхарна предприятин дешар, цхьан ханна йолу курсаш а, формальни кхин профессиональни дешар а юкъадогӀу. Профессиональни кхиамаш (professional development) хӀинца йолу белхан хилар лакхдоккху; профессиональни кхидолуш дешар (professional retraining) кхин профессиональни белхан меттиг ларъеш латта кечло. ХӀун хӀаллакх тӀекхочуш хилар дешархочун хӀинца йолчу квалификацех, белхан муьрад, предприятин я профессин хьажамашца хуьлу лелош хиларех ду.
Дешар Россехь
Россиен дешарна юкъахь школан дешар, юкъара профессиональни дешар, лакхахьара дешар, мотт ларор а, профессиональни квалификаци хилар а ду. Школо юкъара гӀирсаш лелош латта гӀуллакхаш бара кхиамаш ло; колледжаш а, техникумаш а теори а, практика а юкъадогӀу; университеташ лакхахьара квалификаци ло; квалификаци кхин лакхъяккхаро кхуьнан хилар йолу куьйгалхочун кхиамаш дӀадоладо я кхин профессиональни белхан меттиг ларъеш латта. КӀир юкъара дешаран мотт бу, амма цхьайолчу республикехь кхин шена хьалха йолу пачхьалкхан я меттиган мотташ а лелош бу.
Tip
ХӀунда деша деза хьажа, Россиахь дешаран тайпа хьажарна — цуьнан цӀе чохь ма хуьлу. Хьалха белхан квалификаци ларъяккха дезаьчунна юкъара профессиональни дешар кхочуш хуьлу; лакхахьара квалификаци юкъара дешаран меттигашкахь ларъеш хуьлу; белхан ханнахь хилар кхин лакхъяккхарна я хийцарна лайн программа кхочуш хуьлу. Дешар дӀадоладалале дӀадехарш, дешаран мотт, ахча луш я бюджетан меттиг хилар, хьажамашкахь тӀеэцар дӀахьеха.