Pirúqa demokratiku, constitucional republícam. Constitución nisqaqa público atiypa, runakuna derechokunap, akllaykunap, institucionkunap, suyup kamachiy imayna kasqanpa qallariy kamachiykunata churay. Estadoqa wiñaypaq kaqmi; gobiernoqa pisi pachapaq Estado kamachiq akllasqa, churasqa runakunam. Pirú-pi Estadoqa hukllachasqam; chayqa suyup kamachiyqa tukuy suyupi ruranmi. Chaywanpas ñawpaqman t'aqasqa, chaymi región gobiernokuna, municipalidadkuna kikin ruwayninkunayuq, qullqiyuq kanku. Ñawpaqman t'aqaypa munayninqa pacha pacha llaqtakunapi público kamachiykunata, yanapaykunata runaman asuykachiy. Ejecutivo kamachiqqa Presidentem pushan; ministeriokuna, huk público cuerpokunapas chaypi kanku. Público políticakunata wakichin, ruran, nacional kamachiyta apaykachan, atiynin ukhupi kaq yanapaykunata pusha, suyuta achkha hawa ruwaykunapi representachin. Región, llaqta kamachiqkunaqa kikin kamachiy pataman qusqa ruwaykunata kamachinku. Kamachiy ruway t'aqaqa Congreso de la República nisqam. Congresopi kamachiykunamanta rimanku, aprobaru, políticu ruwayta qhawanku, constitucional ruwaynin ukhupi público qullqi kamachiyta aprobary, akllasqa congresistakunawan llaqta runakunata representanku. Kamachiyqa ñawpaqta rimayta, aprobaryta, promulgaryta munan, kamachiy sistemapi yaykunanpaq. Poder judicialqa kamachiyta rurayman churay, ch'aqwa sasachakuykunatapas allichan. Tribunal nisqakunaqa civil, criminal, ayllu, llamkay, huk casos nisqakunata jurisdicciónninman hina qhawanku. Fiscal runakunaqa criminal casos nisqakunata mask'anku, apanku; defensor público runakuna, privada abogadokuna ima runakunata defensa derechonkuta llamk'achiyta yanapanku. Municipalidadkunaqa aswan achkha kuti runakuna asuykusqanku llaqta gobiernokunam. Provincial, distrito municipalidadkunaqa llaqta yanapaykunata, permisokunata, público pampakunata, ñankunata, q'upa pallayta, urbe ruwaykunata, llaqta munayninkunata ima kamachinku, asignasqa atinkuman hina. Regional gobiernokunaqa hatun suyupa kamachiykunata tantachinku, aswanqa wiñay, público yanapay hina ruwaykunapi. Wakin institucionkunaqa constitucional autonomía nisqayuqmi, huk kamachiy t'aqap sapallan mana kamachinanpaq. Kaykunapi akllaykunawan, identidad qillqaywan, qullqi allin kaywan, público auditoría, constitucional qhawariy, derechokuna amparaywan tinkisqa cuerpokuna kanku. Sapankaqpa atiynin hukniraymi; ichaqa llapankup munayninqa kamachiy t'aqanakuyta, qhawariyta kallpachay. Estadoqa yachaywan, hampiwan, infraestructura, kamachiy amparay, público willakuy, social programakuna ima ñankunata kichayta atin. Sayayninkunapi mana hunt'asqa yaykuy, unay kamachiy, corrupción manchay, tupanakuy atiyninkuna, hatun llaqta/chiri-sach'a suyukunap hukniray kay ima kanku. Runakunaqa oficial ruwaykunata llamk'achispa, willakuyta mañakuspa, sasachakuyta willaspa, llaqta tantanakuykunapi yaykuspa, votaspa kutichiyta atinku.
Pirú-pi Estado
Pirú-pi Estadoqa huk nacional kamachiywan, nacion, región, llaqta patakunapi akllasqa kamachiqkunawan demokratiku republícam. Pirúqa kamachiy atiyninta ejecutivo, Congreso, poder judicial ima t'aqanku; wakin mana sayaq institucionkuna akllaykunata, derechokunata, qullqita, público kamachiyta ima qhawanku. Runakunaqa identidad documentokunawan, yachaywasikunawan, hampi yanapaykunawan, municipalidadkunawan, tribunalkunawan, impuestokunawan, público kamachiy tantanakuykunapi yaykuyninwan ima Estadowan tupanku.
Tip
Pirú-pi yanapayta munaspaykiqa, aswan ñawpaqta mayqen ministerio, región gobierno, municipalidad, tribunal utaq mana sayaq institucionpa kamachiy kasqanta riqsiy. Identidad willakuy, mañakuy qillqakuna, recibokuna, qillqasqa kutichiykunata kuska waqaychay, imapas pasasqanta rikuchiyta, necesario kaqtin kutichiyta mañakuyta atinaykipaq. Público institucionkunaqa ruwayniyuqmi, ichaqa sapaq kamachiy atisqan ukhullapim rurayta atinku.