काम नेपालमा

नेपालको काम प्रणालीमा कृषि, घरेलु उद्यम, निर्माण, सेवा, उद्योग, सार्वजनिक रोजगारी र वैदेशिक रोजगार समावेश छन्। 2021 को जनगणनाले अघिल्लो 12 महिनामा आर्थिक गतिविधि भएको जानकारी दिएका 10 वर्ष वा सोभन्दा माथिका 14,983,310 जनामध्ये सामान्यतया रोजगारमा रहेका 10,270,447 जना र सामान्यतया बेरोजगार रहेका 767,658 जना अभिलेख गरेको थियो। नेपाल श्रमशक्ति सर्वेक्षण 2017/18 ले रोजगारीको 84.6% अनौपचारिक रहेको देखाएको थियो, त्यसैले धेरै श्रमिकले औपचारिक रोजगारीका कर्मचारीसरह करार, दर्ता वा सामाजिक सुरक्षा व्यवस्था प्राप्त गर्दैनन्। नेपालमा रोजगारी सुरु गर्ने, काम गर्ने, परिवर्तन गर्ने र अन्त्य गर्ने अवस्थाहरू समावेश हुन्छन्। राष्ट्रिय आधार तय गर्ने मुख्य कानुनी ढाँचा श्रम ऐन २०७४ (Labour Act 2074) र श्रम नियमावली २०७५ (Labour Rules 2075) ले दिन्छन्, जबकि करार, क्षेत्रगत नियम र रोजगारदाताको कार्यस्थलले थप सर्त निर्धारण गर्छन्। रोजगारदाताले सामान्यतया काम व्यवस्थित गर्ने, ज्याला भुक्तानी गर्ने, सुरक्षित अवस्था उपलब्ध गराउने, कानुनी योगदान व्यवस्थापन गर्ने र विवाद वा जनशक्ति परिवर्तनका लागि कानुनी प्रक्रिया पालना गर्ने गर्छन्। श्रम तथा व्यावसायिक सुरक्षा विभाग (Department of Labour and Occupational Safety) र सामाजिक सुरक्षा कोष (Social Security Fund) यस ढाँचाका प्रमुख सार्वजनिक संस्थाहरू हुन्। बेरोजगारी सहायता अझै सीमित र खण्डित छ। नेपालमा स्थापित सार्वभौमिक बेरोजगारी बीमा वा सामान्य आय-प्रतिस्थापन लाभ छैन। योग्य रोजगार खोज्ने व्यक्तिले राष्ट्रिय रोजगार प्रवर्द्धन कार्यक्रम (National Employment Promotion Programme) मार्फत अस्थायी काम वा सर्तसहितको निर्वाह भत्ता प्राप्त गर्न सक्छन्, तर दर्ताले काममा नियुक्ति वा भुक्तानी सुनिश्चित गर्दैन। मानिसहरू घरपरिवारको सहयोग, अनौपचारिक काम, स्वरोजगार, तालिम वा वैदेशिक रोजगारीमा पनि निर्भर हुन्छन्। पेशागत पहुँच सम्बन्धित पेशामा निर्भर हुन्छ। केही क्षेत्रमा अनुभव वा रोजगारदाताले आधारित सीप स्वीकार गर्छन्, जबकि नियमन भएका पेशामा मान्यताप्राप्त योग्यता र सम्बन्धित पेशागत परिषद्मा दर्ता आवश्यक हुन्छ। प्राविधिक तालिम, सीप परीक्षण, विद्यालय वा विश्वविद्यालयको योग्यता र लोक सेवा आयोग (Lok Sewa Aayog) को छनोट विभिन्न करियरका लागि फरक-फरक रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। व्यवसायिक गतिविधिका लागि कम्पनी, एकल स्वामित्व, साझेदारी वा स्थानीय रूपमा मान्य अर्को संरचना प्रयोग गर्न सकिन्छ। औपचारिक स्थापना गर्दा कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालय (Office of Company Registrar), उद्योग विभाग (Department of Industry) वा प्रादेशिक तथा स्थानीय उद्योग प्राधिकरणमा दर्ता, स्थानीय व्यवसाय दर्ता र आन्तरिक राजस्व विभाग (Inland Revenue Department) बाट करदाता पहिचान नम्बर आवश्यक पर्न सक्छ। गतिविधिअनुसार मूल्य अभिवृद्धि कर, अन्तःशुल्क र क्षेत्रगत अनुमतिपत्र लागू हुन्छन्। स्वामित्व, गतिविधि, आकार, स्थान, विदेशी लगानी र उद्योगको आकारले लागू हुने नियमलाई प्रभावित गर्छन्। त्यसैले व्यावहारिक कामसम्बन्धी निर्णयमा कामको नाम वा विज्ञापित पारिश्रमिक मात्र तुलना गर्नु पर्याप्त हुँदैन। सम्बन्धमा लिखित करार छ कि छैन, कुन प्राधिकरण वा पेशागत परिषद्ले त्यसलाई नियमन गर्छ, सामाजिक सुरक्षा योगदान लागू हुन्छ कि हुँदैन, ज्याला र कामका सर्त कसरी अभिलेखित छन्, गतिविधिका लागि अनुमतिपत्र चाहिन्छ कि चाहिँदैन, र काम अन्त्य भएमा कस्तो सहयोग उपलब्ध हुन्छ भन्ने प्रश्नहरू महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। सार्वजनिक रोजगार सेवा, प्राविधिक तालिम, निजी सञ्जाल र इजाजतप्राप्त वैदेशिक रोजगार माध्यमले अवसरसँग जोड्न सक्छन्, तर कुनैले पनि नियुक्ति सुनिश्चित गर्दैन।