नेपालमा प्रेम सम्बन्ध

नेपालमा साथीहरूले एकअर्कालाई रोज्न, भागेर विवाह गर्न वा परिवार र समुदायको माध्यमबाट भेट्न सक्छन्। अभ्यास क्षेत्र र समुदायअनुसार फरक हुन्छ, र दैनिक डेटिङका अपेक्षा तथा सम्बन्धको अवधिबारे राष्ट्रिय प्रमाण सीमित छ। प्रेम सम्बन्ध आफैँको समान औपचारिक कानुनी हैसियत छैन; त्यसैले सम्पत्ति, भरणपोषण, उत्तराधिकार वा सरकारी अभिलेखसँग जोडिएका अधिकार डेटिङ वा सहवासबाट स्वतः सिर्जना हुँदैनन्। विवाह निजी सम्बन्धभन्दा कानुनी रूपमा अलग हो। वैध विवाहका लागि दुवैको स्वतन्त्र पारस्परिक सहमति, निषेधित नाताको हदभित्र नपर्नु, पहिले अर्को विवाह कायम नरहनु र दुवै साथीको न्यूनतम उमेर २० वर्ष हुनुपर्छ। विवाह समारोह वा सामाजिक मान्यतापछि स्थानीय तहमा, सामान्यतया वडा वा स्थानीय पञ्जिकाधिकारीकहाँ, दर्ता गर्न सकिन्छ। दुवै साथीले सामान्यतया नागरिकता वा पहिचान कागजात र दुई-दुई प्रति पासपोर्ट फोटो दिन्छन्। ३५ दिनभित्र दर्ता निःशुल्क हुन्छ; ढिलो दर्तामा शुल्क लाग्न सक्छ। विदेशमा बस्ने साथीले नेपाली कूटनीतिक नियोगबाट प्रमाणित वारेसनामामार्फत काम गर्न सक्छ। राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागले राष्ट्रिय दर्ता प्रणालीलाई सहयोग गर्छ। सम्बन्धभरि घनिष्ठताका लागि सहमति आवश्यक हुन्छ। बल, धम्की, छल, अपहरण वा व्यक्ति अचेत हुँदा लिइएको सहमति कानुनी रूपमा मान्य हुँदैन; यस प्रयोजनका लागि १८ वर्षमुनिका व्यक्तिको सहमति पनि मान्य हुँदैन। विवाहभित्रको बलात्कार पनि फौजदारी अपराध हो। घरेलु हिंसामा शारीरिक, मनोवैज्ञानिक, यौन तथा आर्थिक दुर्व्यवहार पर्छ; यसमा सँगै बस्ने जोडी वा छुट्टै बस्ने पति–पत्नीबीचको हिंसा पनि समावेश हुन्छ। दाइजोसम्बन्धी र अन्य आर्थिक दबाब दुर्व्यवहारको अंश हुन सक्छ। खतरामा परेको व्यक्तिले नेपाल प्रहरी, राष्ट्रिय महिला आयोग वा स्थानीय तहमा मौखिक वा लिखित उजुरी दिन सक्छ। राष्ट्रिय महिला आयोगले 1145 मा २४ घण्टा निःशुल्क सहयोग दिन्छ; यसमा उजुरी व्यवस्थापन, कानुनी र मनोसामाजिक परामर्श तथा सिफारिस पर्छन्। नेपाल प्रहरी नियन्त्रण नम्बर 100 हो, र महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक सेवा निर्देशनालयको निःशुल्क नम्बर 16600141516 हो। अदालतले अस्थायी संरक्षण, आवास, भरणपोषण वा उपचारका आदेश दिन सक्छ। तत्काल खतरा भए प्रहरी वा स्वास्थ्य संस्थालाई सम्पर्क गर्नु प्राथमिकता हो। स्वास्थ्य संस्था र स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले गर्भनिरोध, यौन स्वास्थ्य, STI तथा HIV, गर्भावस्था र परामर्श सेवा दिन्छन्। नेपालको किशोर स्वास्थ्य रणनीतिले यौन सक्रिय किशोरकिशोरीलाई भेदभावरहित पहुँचको व्यवस्था गर्छ, तर उपलब्धता र गुणस्तर स्थानीय रूपमा फरक हुन्छ। सर्वोच्च अदालतका निर्णयले यौन अभिमुखीकरण र लैङ्गिक पहिचानका आधारमा हुने भेदभावबाट संरक्षण गर्छन्। २०२४ मा राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागले लैङ्गिक तथा यौन अल्पसंख्यक जोडीका विवाह स्थानीय पञ्जिकाधिकारीले दर्ता गर्न निर्देशन दिएको थियो; तथापि मुलुकी देवानी संहिता द्विआधारी शब्दमा लेखिएको र व्यवहार अनिश्चित हुन सक्ने भएकाले सम्बन्धित वडामा प्रक्रिया पुष्टि गर्नुपर्छ। दुवै पति–पत्नीले कुनै पनि बेला आपसी सहमतिमा सम्बन्धविच्छेद माग्न सक्छन्। एकतर्फी सम्बन्धविच्छेदका आधारमा कम्तीमा तीन वर्ष अलग बस्नु, भरणपोषण वा आवास दिन अस्वीकार गर्नु, गम्भीर शारीरिक वा मनोवैज्ञानिक हिंसा, अर्को विवाह वा यौन सम्बन्ध, वा वैवाहिक बलात्कार पर्न सक्छ। जिल्ला अदालतले निवेदन हेर्छ र सामान्यतया पहिले मेलमिलापको प्रयास गर्छ। मेलमिलाप असफल भए कानुनअनुसार निर्णय गर्छ। त्यसपछि सम्बन्धविच्छेद घटना वडा वा स्थानीय पञ्जिकाधिकारीकहाँ, सामान्यतया पूर्वपति वा पत्नीमध्ये एक जनाले, दर्ता गर्न सक्छ। ३५ दिनभित्र दर्ता निःशुल्क हुन्छ; ढिलो दर्तामा शुल्क लाग्न सक्छ। भरणपोषण, सम्पत्ति र хүүхдийн हित нөхцөл болон अदालतको निर्णयमा निर्भर हुन्छ; सम्बन्धविच्छेदपछि पनि अभिभावकीय दायित्व र बालबालिकाका अधिकार कायम रहन्छन्।