Press Council Nepal Media Year Book 2082 मे वित्तीय वर्ष 2024/25 लेल नेपालक मीडिया क्षेत्रमे 8,040 छपाइ प्रकाशन, 1,204 रेडियो स्टेशन, 249 टेलीविजन चैनल आ 5,126 ऑनलाइन समाचार मीडिया सूचीबद्ध अछि। ई संख्या पंजीकृत वा सूचीबद्ध मीडियाकेँ देखबैत अछि, जरूरी नहि जे सभ सक्रिय हो वा वास्तविक पहुँच रखैत हो। Ministry of Communication and Information Technology (MoCIT), Department of Information and Broadcasting (DOIB), Press Council Nepal (PCN), Nepal Telecommunications Authority (NTA) आ National Information Commission (NIC) अलग-अलग नियामक, पेशेवर आ सूचना-पहुँच संबंधी काज करैत अछि। परिवार स्तरपर पहुँच असमान अछि। 2021 National Population and Housing Census अनुसार 37.8% परिवारक घरमे इंटरनेट पहुँच, 73.0% लग स्मार्ट मोबाइल फोन, 49.4% लग टेलीविजन, 34.2% लग रेडियो आ 15.0% लग कंप्यूटर वा लैपटॉप छल। शहरी क्षेत्रमे घरक इंटरनेट पहुँच 45.7% आ ग्रामीण क्षेत्रमे 21.5% छल; प्रादेशिक आँकड़ा Bagmati मे 55.2% सँ Karnali मे 20.3% धरि छल। भू-आकृति, बिजली, उपकरण स्वामित्व, मोबाइल डेटा आ सदस्यता मूल्य एहि बातकेँ प्रभावित करैत अछि जे लोक कोनो सेवा उपयोग क' सकैत अछि कि नहि। तेँ सूचीबद्ध आउटलेट वा उपलब्ध प्लेटफॉर्म सबठाम व्यावहारिक पहुँच सुनिश्चित नहि करैत अछि। संविधान संचार स्वतंत्रताक रक्षा करैत अछि आ पूर्व-सेंसरशिप रोकैत अछि। मुदा ई संप्रभुता, क्षेत्रीय अखंडता, समुदायबीच संबंध, राजद्रोह, मानहानि, अदालतक अवमानना, अपराध लेल उकसावा, सार्वजनिक शिष्टता वा नैतिकता आ जाति वा लिंग आधारित भेदभाव संबंधी कानूनी प्रतिबंधक अनुमति सेहो दैत अछि। अनुच्छेद 27 आ Right to Information Act 2064 सार्वजनिक निकायसँ सूचना मांगबाक आधार दैत अछि। अनुच्छेद 28 आ Privacy Act 2075 निजताक रक्षा करैत अछि, जखन कि Copyright Act 2059 रचनात्मक आ पत्रकारिता काजक रक्षा करैत अछि। पत्रकारिता व्यवहार Press Council Nepal आचार-संहितासँ निर्देशित अछि। ई विश्वसनीय स्रोत आ तथ्यात्मक आधार, वस्तुनिष्ठता, संतुलन, सुधार आ जवाब देबाक अवसर अनिवार्य करैत अछि। ई स्रोत आ निजताक रक्षा, भेदभाव निषेध, आ पीड़ित तथा बच्चासभक पहचान संबंधी सावधानी अनिवार्य करैत अछि। विज्ञापनकेँ समाचारक रूपमे प्रस्तुत नहि करबाक चाही, आ छेड़छाड़ कएल छवि, वीडियो वा ऑडियोकें असली बताय नहि देबाक चाही। मीडिया वा पत्रकारितासँ संबंधित शिकायत PCN मे ऑनलाइन जमा कएल जा सकैत अछि। संभावित कार्रवाईमे सुधार, जवाब, माफी, चेतावनी, वर्गीकरण वा सहायताक वापसी, प्रेस पास वा मान्यतापर असर, आ आगू कार्रवाईक अनुशंसा शामिल अछि। प्रसारण लेल अलग लाइसेंस नियम अछि। DOIB National Broadcasting Act 2049 आ Rules 2052, Radio Act 2014 आ Radio Communication Licence Rules अंतर्गत FM, टेलीविजन आ डाउनलिंक अनुमतिपत्र जारी आ नवीनीकृत करैत अछि। फाइल पूरा रहला पर नियमित FM आवेदन लगभग दू सप्ताहमे प्रक्रिया कएल जाइत अछि। प्रसारण शक्तिक अनुसार लाइसेंस शुल्क Rs. 1,000 सँ Rs. 20,000,000 तक अछि। नवीनीकरण लाइसेंस शुल्कक 10% अछि, आ आवेदन Ashadh समाप्त होएबासँ पहिने देबाक अछि। छह महिनासँ बेसी देरी भेलापर लाइसेंस अपने-आप रद्द भ' सकैत अछि। डाउनलिंक आवेदन शुल्क Rs. 10,000 अछि; चैनल शुल्क लगभग Rs. 100,000 सँ Rs. 700,000 तक, सेवा निःशुल्क वा सशुल्क आ विज्ञापनयुक्त होएबाक आधारपर, रहैत अछि। प्रक्रिया लगभग दू मास चलैत अछि, आ वितरण शुल्क वार्षिक सकल आयक 2% अछि। Public Service Broadcasting Nepal अंतर्गत सार्वजनिक सेवा प्रसारण होइत अछि, जे Public Service Broadcasting Act 2081 द्वारा स्थापित अछि। Radio Nepal लगातार प्रसारण करैत अछि, एकर सात प्रादेशिक स्टेशन आ 36 FM रिले स्टेशन अछि, आ ई 26 भाषामे समाचार तथा 25 भाषामे कार्यक्रम प्रसारित करैत अछि। वित्तीय वर्ष 2081/82 Economic Survey मे एकर पहुँच लगभग 94% बताओल गेल। Nepal Television पाँच HD चैनल लगातार चलबैत अछि आ वेब, ऐप, YouTube आ Facebook पहुँच दैत अछि, जाहिमे लाइव, कैच-अप आ वीडियो-ऑन-डिमांड सेवा निःशुल्क वा सशुल्क भ' सकैत अछि। नेपालमे स्ट्रीमिंग लेल एकटा राष्ट्रीय स्तरपर प्रमुख स्थानीय प्लेटफॉर्म नहि अछि। कार्यात्मक विकल्पमे Radio Nepal केर वेब आ ऐप सेवा, Nepal Television केर लाइव, कैच-अप आ वीडियो-ऑन-डिमांड सेवा, निजी टेलीविजन आ YouTube चैनल, ऑनलाइन पोर्टल आ अंतरराष्ट्रीय स्ट्रीमिंग सेवा शामिल अछि। पहुँच इंटरनेट प्रदाता, मोबाइल डेटा, उपकरण, बिजली, सदस्यता, प्लेटफॉर्म लाइसेंस आ संभावित भौगोलिक प्रतिबंधपर निर्भर करैत अछि। तेँ सेवा अनुसार खर्च बदलैत अछि। Rs. 300,000 लागत वाला NTA इंटरनेट-प्रदाता लाइसेंस, नवीनीकरण Rs. 270,000 सहित, प्रदाताक खर्च अछि, व्यक्तिगत उपयोगकर्ताक मूल्य नहि। सोशल मीडिया सेवा Directive for Managing the Use of Social Networks 2023 आ संबंधित MoCIT सूचनाक अधीन अछि। प्लेटफॉर्मकेँ MoCIT लग सूचीकरण, नेपाल संपर्क-बिंदु, नेपालमे रहनिहार शिकायत-सुनवाई अधिकारी आ स्व-नियमन वा अनुपालन अधिकारी जरूरी भ' सकैत अछि। सामग्री नियंत्रण आ छँटाइ नेपाली आ राष्ट्रीय भाषाक सामग्री देखबाक अपेक्षा रखैत अछि; गैर-कानूनी वा अनुचित सामग्री आ साइबर अपराध मामिलामे प्लेटफॉर्म सहयोग करबाक लेल बाध्य भ' सकैत अछि। अनुपालन नहि भेलापर प्लेटफॉर्म निष्क्रिय वा ब्लॉक कएल जा सकैत अछि। कोनो खास प्लेटफॉर्म उपलब्ध आ चालू अछि कि नहि, एकरा अलग जाँचबाक चाही; सभ सेवा लेल ई अपने-आप नहि मानल जा सकैत अछि। Children Act 2075 अंतर्गत बच्चासभक सर्वोत्तम हित, संरक्षण आ विकास अधिकार लागू अछि। बच्चासभक निजता अधिकार सेहो अछि, आ बाल-अधिकार उल्लंघन लेल स्थानीय Judicial Committee शिकायत मार्ग द' सकैत अछि। पत्रकारिता सामग्रीमे यौन वा सामाजिक रूपसँ कलंकित मामिलामे बच्चाक पहिचान बतौनिहार सूचना उजागर नहि करबाक चाही आ पीड़ितकेँ दोबारा नुकसानसँ बचबाक चाही। जाँचल स्रोत सभ स्ट्रीमिंग आ सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म लेल एकटा एकरूप राष्ट्रीय आयु-रेटिंग वा युवा-संरक्षण मानक स्थापित नहि करैत अछि। लोक नेपालक मीडिया प्रणालीमे पढ़ि, सुनि, देखि, टिप्पणी क' क', शिकायत दायर क' क', सार्वजनिक सूचना मांगि क' आ कानूनक भीतर नागरिक पत्रकारिता क' क' भाग लैत छथि। सूचना अनुरोध सामान्यतः संबंधित सूचना अधिकारी लग जाइत अछि। DOIB सेवा चार्टर लागू Right to Information समयसीमा आ कानूनी शुल्क अनुसार ओहि दिन सूचना वा प्रक्रिया देबाक प्रावधान करैत अछि। पहुँच अस्वीकार भेलापर अनुरोधकर्ता NIC लग शिकायत वा अपील क' सकैत छथि। सार्वजनिक सेवा प्रसारक सेहो सूचना आ शिकायत चैनल दैत अछि, जखन कि मीडिया आ पत्रकारिता व्यवहार संबंधी शिकायत PCN देखैत अछि। पेशेवर पहुँच लेल अलग प्रक्रिया अछि। जरूरी प्रमाण पूरा रहला पर DOIB ओहि दिन ऑनलाइन मीडिया पंजीकरण अभिलेखबद्ध क' सकैत अछि, जाहिमे कंपनी पंजीकरण, memorandum आ articles, डोमेन सूचना, PAN वा VAT विवरण, PCN सूचीकरण, नागरिकता प्रमाण, बोर्ड संकल्प आ फोटो शामिल अछि। स्थानीय प्रेस प्रतिनिधिक प्रेस पासक शुल्क Rs. 400, फ्रीलांस पत्रकारक Rs. 600 आ अस्थायी पासक Rs. 900 अछि; प्रक्रिया ओहि दिन होएबाक बताओल गेल अछि। विदेशी प्रेस शुल्क नियमित पास लेल Rs. 1,500, अस्थायी पास लेल Rs. 900 आ गैर-पर्यटक वीजा अनुशंसा लेल Rs. 500 अछि। शोध आधार अनुसार DOIB द्वारा पत्रकार रोजगार विवादमे लगभग 30 दिन लगैत अछि। मीडिया प्रदाता, पत्रकार, प्लेटफॉर्म आ उपयोगकर्ताक जिम्मेवारी अलग-अलग अछि। एहि मे सच्चा आ संतुलित रिपोर्टिंग, सुधार, निजता आ बाल-संरक्षण, कॉपीराइटक सम्मान आ घृणा वा अपराध लेल उकसावनिहार सामग्रीसँ बचनाइ शामिल अछि। व्यावहारिक मीडिया विकल्प ई बातपर निर्भर करैत अछि जे उद्देश्य समाचार, सार्वजनिक सूचना, मनोरंजन, स्थानीय कवरेज, भागीदारी वा पेशेवर प्रकाशन अछि, आ संगहि उपलब्ध कनेक्शन, उपकरण, भाषा, मूल्य आ कानूनी स्थिति की अछि।
नेपालमे मीडिया
नेपालमे मीडिया प्रणाली विविध मुदा बिखरल अछि, जाहिमे छपाइ, रेडियो, टेलीविजन, ऑनलाइन समाचार, स्ट्रीमिंग आ सोशल मीडिया शामिल अछि। पहुँच प्रदेश, बसोबास, आय, कनेक्टिविटी, उपकरण आ बिजली आपूर्तिक अनुसार काफी बदलैत अछि। मीडिया स्वतंत्रता, सूचना पहुँच, निजता, कॉपीराइट, बाल-संरक्षण आ सटीकता तथा सुधार जेकाँ कर्तव्य संविधान, कानून आ पेशेवर नियम द्वारा नियंत्रित अछि।
Tip
अपन उद्देश्य, स्थान, कनेक्शन, उपकरण, भाषा आ बजट अनुसार मीडिया सेवा चुनू, पंजीकरण संख्या वा ब्रांड नाम देखिक' नहि। संवेदनशील सूचना लेल तिथि, स्रोत आ कानूनी आधार जाँचू, आ संभव हो तँ एकसँ बेसी विश्वसनीय चैनल उपयोग करू। प्रकाशन, प्रसारण, सूचना-अनुरोध वा शिकायत करैत समय अनुमति, स्रोत, समयसीमा आ जवाबक लिखित प्रमाण राखू।

