नेपालमा घर वा घरजग्गा भन्नाले घर, तला, आवास इकाइ, कोठा वा त्यससँग जोडिएको जग्गा बुझिन सक्छ। मानिसले यस्तो आवास स्वामी, भाडावाल, संस्थागत आवासमा बस्ने व्यक्ति वा भाडा नतिरी बस्ने व्यवस्थाबाट उपयोग गर्छन्। राष्ट्रिय तथ्याङ्क वर्ष र विधिअनुसार फरक हुन्छन्: 2021 को राष्ट्रिय जनगणना तथा आवास गणनाले 6,660,841 मध्ये 5,728,586 घरधुरी स्वामित्वमा, 850,562 भाडामा, 36,809 संस्थागत आवासमा र 44,884 अन्य व्यवस्थामा रहेको देखायो। 2022 को नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षणले स्वामित्वमा 81%, भाडामा 15% र निःशुल्क बसोबास, सुकुमबासी वा अन्य व्यवस्थामा 4% घरधुरी रहेको रिपोर्ट गर्यो। जनगणनाले सहरी क्षेत्रमा 80.9% स्वामित्व र 17.8% भाडा, ग्रामीण क्षेत्रमा 96.5% स्वामित्व र 2.6% भाडा देखायो। काठमाडौं उपत्यकामा भाडा धेरै सामान्य थियो; सर्वेक्षणअनुसार त्यहाँ 53.4% घरधुरी भाडामा थिए। काठमाडौं उपत्यकाबाहिर यही अनुपात 17.2% थियो। जनगणनामा बागमती प्रदेशका 29.6% घरधुरी भाडामा थिए। यी भिन्नताले आवास तुलना गर्दा स्थान र स्रोतको मिति किन महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछन्।
नेपालमा आवास
नेपालमा आवासमा स्वामित्वमा बस्ने घर, भाडाका घर र कोठा, संस्थागत आवास र निःशुल्क बसोबास पर्छन्। राष्ट्रिय तथ्याङ्कमा स्वामित्व प्रमुख व्यवस्था देखिन्छ, जबकि काठमाडौं उपत्यका र अन्य सहरी क्षेत्रमा भाडा धेरै सामान्य छ। भरपर्दो आवास निर्णयका लागि स्वामित्व वा अधिकार पुष्टि, स्पष्ट सम्झौता, स्थानीय स्वीकृति, उपयोगिता सेवा, भौतिक अवस्था र व्यवस्थासँग जोडिएका अधिकार तथा कर्तव्य जाँच्नुपर्छ।
Tip
लचिलोपन चाहिएको वा दीर्घकालीन खरिद पुष्टि नगरेको अवस्थामा भाडा छान्नुहोस्; सम्पत्ति किन्न वा बनाउनुअघि कागजात, अनुमति, वित्त र भौतिक अवस्था स्पष्ट भएपछि मात्र विचार गर्नुहोस्। लिखित सम्झौता, स्वामित्व जाँच, स्थानीय स्वीकृति, उपयोगिता सेवाको जिम्मेवारी, सुरक्षा निरीक्षण र हस्तान्तरण अभिलेखलाई एउटै निर्णय प्याकेजका रूपमा लिनुहोस्; सस्तो भाडा वा देखिने गरी मान्य अनुमतिले मात्र आवास सुरक्षित बनाउँदैन।