नेपालको इतिहास

काठमाडौं उपत्यका बस्ती, धर्म, हस्तकला र व्यापारको महत्त्वपूर्ण केन्द्र बन्यो। लिच्छवि काल शिलालेख, मन्दिर स्थापना र दक्षिण एसियासँगका व्यापक सम्बन्धका लागि परिचित छ भने पछिल्ला मल्ल राज्यहरूले काठमाडौं, पाटन र भक्तपुरमा विशिष्ट सहरी संस्कृतिको विकास गरे। उपत्यकाबाहिरका समुदाय र राज्यहरूले पनि हिमाली क्षेत्रको इतिहासलाई आकार दिए, जसमा तिब्बत र उत्तरी भारतीय मैदानसँग जोडिएका क्षेत्रहरू पर्छन्। अठारौँ शताब्दीमा पृथ्वीनारायण शाह र उनका उत्तराधिकारीहरूले गोरखा राज्य विस्तार गरी अहिलेको नेपालको ठूलो भागलाई एउटै राजनीतिक अधिकारअन्तर्गत ल्याए। शाह राजतन्त्र पछिल्ला कालखण्डमा पनि कायम रह्यो, यद्यपि प्रभावशाली परिवार र राजनीतिक समूहहरूले प्रायः वास्तविक शक्ति नियन्त्रण गरे। सन् १८४६ को कोत पर्वपछि स्थापित राणा शासनले कार्यकारी शक्ति वंशानुगत राणा प्रधानमन्त्रीहरूको हातमा राख्यो, जबकि शाह राजा औपचारिक सम्राट् रहे। राजा त्रिभुवनको समर्थनमा भएको राजनीतिक दबाब र सशस्त्र आन्दोलनपछि सन् १९५१ मा राणा शासन अन्त्य भयो। जनआन्दोलनपछि नेपालले सन् १९९० मा संसदीय संविधान अपनायो, तर राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक असमानता र पूरा नभएका मागहरूले सन् १९९६ देखि २००६ सम्म माओवादी द्वन्द्व निम्त्याउन योगदान गरे। शान्ति प्रक्रियाले सन् २००८ मा राजतन्त्र अन्त्य गरी नेपाललाई गणतन्त्र बनायो। सन् २०१५ को संविधानले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्यका रूपमा परिभाषित गर्दै संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय तहबीच सार्वजनिक अधिकारको पुनर्संरचना गर्‍यो। त्यसैले नेपालको इतिहास बुझ्दा राजनीतिक शक्तिमा भएका परिवर्तनसँगै क्षेत्रीय समुदाय, धार्मिक अभ्यास, बसाइँसराइ, व्यापार र ऐतिहासिक स्रोतको संरक्षणलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।