Verkiesings in Namibië

Die President word regstreeks verkies wanneer ’n kandidaat meer as 50% van geldige stemme kry. Indien geen kandidaat dié vlak bereik nie, gaan die twee voorste kandidate binne hoogstens 60 dae na ’n tweede stemming. ’n Presidensiële kandidaat moet ’n Namibiese burger van geboorte of afstamming wees, ouer as 35 wees, vir die National Assembly verkiesbaar wees en as kieser geregistreer wees. ’n Politieke party of onafhanklike kandidaat kan ’n presidentskandidaat benoem; ’n onafhanklike kandidaat benodig minstens 500 geregistreerde ondersteuners in elk van Namibië se 14 streke, of altesaam 7,000 ondersteuners. Kandidaatdeposito’s kan geld, waaronder N$20,000 vir ’n part kandidaat en N$10,000 vir ’n onafhanklike kandidaat ingevolge die vermelde reëls. Die National Assembly het 96 verkose setels en kan ook tot agt nie-stemgeregtigde lede hê wat deur die President aangestel word. Kiesers kies ’n geregistreerde partylys in ’n regstreekse en geheime proporsionele verkiesing. Die setelkwota word bereken deur geldige stemme deur 96 te deel; oorblywende setels word volgens die grootste-res-metode toegeken, met gelykopuitslae wat deur loting beslis word. ’n Partylys moet minstens 32 en hoogstens 96 kandidate bevat; ’n kandidaat moet ’n geregistreerde kieser en partylid wees. Lede dien ’n maksimum wetgewende termyn van vyf jaar. Namibië het 14 streke en 121 kiesafdelings. Elke kiesafdeling verkies een streekraadslid deur eerste-verby-die-paal-stemming: die kandidaat met die meeste stemme wen. Die verkose streekraadslede kies daarna 42 lede van die National Council, met drie raadslede uit elke streek wat aan dié proses deelneem. Streekraadslede dien termyne van vyf jaar. Plaaslike owerheidsrade dek 59 plaaslike owerhede, insluitend munisipaliteite, dorpsrade en nedersettingsrade. Hulle gebruik proporsionele verteenwoordiging; kiesers kies dus ’n party, organisasie of vereniging en die lys daarvan vul die beskikbare setels vir ’n termyn van vyf jaar. Die ECN is ’n onafhanklike, deursigtige en onpartydige verkiesingsowerheid. Dit het vyf kommissarisse, elk met ’n termyn van vyf jaar en hoogstens twee termyne. Die Direktoraat en Chief Electoral and Referenda Officer ondersteun verkiesingsadministrasie. Presidensiële, National Assembly-, streeksraad- en plaaslike owerheidsraadverkiesings word ingevolge die Electoral Act, 2014 (Act No. 5 of 2014) gehou; tussenverkiesings vul vakatures. Registrasie vereis gewoonlik persoonlike bywoning by ’n ECN-registrasiepunt, ’n foto, ’n voltooide vorm, ’n verklaring, ’n handtekening of vingerafdruk en bewys van identiteit, ouderdom, burgerskap en verblyf. ’n Kieserregistrasiekaart bevat ’n foto, handtekening, tweedimensionele strepieskode en die toepaslike streek, kiesafdeling of plaaslike owerheid. Verblyf kan met ’n water-, elektrisiteits- of telefoonrekening bewys word of, waar aanvaar, met ’n beëdigde verklaring. Registrasie vir presidensiële en National Assembly-verkiesings kan by enige registrasiepunt plaasvind; streeksraadregistrasie volg die kieser se kiesafdeling en plaaslikeowerheidsregistrasie die woongebied. Namibiese burgers van minstens 18 jaar kan stem, onderhewig aan statutêre uitsluitings vir ’n hofbepaalde verstandelike onbevoegdheid of geestesversteuring, of statutêre aanhouding. Gevangenisstraf verhoed nie op sigself registrasie vir presidensiële, National Assembly- of referendumstemming nie. Algemene registrasie vind gewoonlik plaas gedurende ’n tydperk tussen twee datums wat binne ’n tienjaarsiklus bepaal word. Die ECN kan aanvullende registrasie aanbeveel, wat deur presidensiële proklamasie ingestel word. Deurlopende registrasie kan voor ’n verkiesing opgeskort word. ’n Voorlopige kieserslys word vir inspeksie beskikbaar gestel en besware het gewoonlik ’n tydperk van sewe werksdae. Die kernbronne vermeld geen kieserregistrasiefooi nie; enige plaaslike heffing of dokumentvereiste behoort voor die registrasietydperk of verkiesing by die ECN nagegaan te word. Benoemingsdatums, stemlokale en stemdag word deur ’n proklamasie bepaal en in die Government Gazette gepubliseer. Presidensiële benoemings vind by ’n openbare ECN-vergadering plaas. National Assembly-kandidate staan op geregistreerde partylyste, terwyl streekraadkandidate onafhanklik kan staan indien hulle minstens 150 geregistreerde kiesersondersteuners in die kiesafdeling het. Plaaslikeowerheidskandidate staan op ’n party-, organisasie- of verenigingslys. Vir die 2025-verkiesings het aanvullende registrasie van 4 tot 19 Augustus geloop; die finale kieserslys het 1,499,449 kiesers vir 121 kiesafdelings en 752,043 kiesers vir 59 plaaslike owerhede aangeteken; stemming is vir 26 November van 07:00 tot 21:00 geskeduleer. Tydelike registrasiepunte en buitelandse sendings kan regtens vir presidensiële en National Assembly-registrasie beskikbaar wees. Gemagtigde of tenderstem kan op geskikte afwesige kiesers van toepassing wees, onderhewig aan die Electoral Act. By die stemlokaal toon ’n kieser die kieserregistrasiekaart en ondergaan identiteits- en kaartstawing, waaronder ’n kontrole teen ’n vorige-stemrekord en ’n identifikasiemerk- of vingerafdrukprosedure. Die kieser kies een party of een kandidaat vir die betrokke verkiesing. Stembriewe toon die party- of kandidaatnaam, simbool en foto. Elektroniese stemmasjiene is regtens moontlik, maar moet ’n verifieerbare papierrekord bied; indien elektroniese en papierrekords verskil, geld die papiertelling. ’n Bederfde stembrief kan ingevolge die prosedure vervang word. ’n Blinde kieser of kieser met ’n fisieke beperking kan hulp kry van ’n vertroude persoon van minstens 18 jaar. Werkgewers en verblyfverskaffers moet verkiesingsdeelname toelaat. Kiesers het die reg op vrye, billike, geloofwaardige en niediskriminerende stemming sonder intimidasie of dwang. Aansporings, belemmering, alkohol en dwelms is tydens die stemproses verbode; partijkleure of -drag word binne 500 meter van ’n stemlokaal nie toegelaat nie. Nadat stembusse sluit, word stemhouers en elektroniese stemtoerusting verseël en begin die telling onmiddellik in ’n oop proses vir agente en geakkrediteerde waarnemers. Stembriewe kan verwerp word as daar verskeie merke is, ’n amptelike merk ontbreek, dit leeg of onduidelik is; ’n duidelike stemmerk word getel. Telagente kan ’n hertelling versoek. Uitslae word plaaslik aangekondig of vertoon en beweeg deur die Returning Officer, Chief Electoral Officer en ECN-voorsitter. Die ECN bepaal die presidensiële wenner; proporsionele seteltoewysing geld vir die National Assembly en plaaslike owerheidsrade, terwyl die kandidaat met die meeste stemme elke streeksraadkiesafdeling wen. Uitslae word bindend deur die voorgeskrewe publikasieproses, waaronder die Government Gazette. Die presidensiële en National Assembly-verkiesing van 2024 het van 27 tot 30 November 2024 plaasgevind, met publikasie in die Gazette op 3 Januarie 2025. Netumbo Nandi-Ndaitwah het President geword. Die 96 National Assembly-setels is soos volg toegeken: SWAPO 51, IPC 20, AR 6, LPM 5, PDM 5, UDF 2, APP 1, BCP 1, NEFF 1, NDP 1, NUDO 1, RP 1 en SWANU 1. Hierdie uitslae beskryf daardie verkiesing en vervang nie reëls vir latere verkiesings nie. Iemand wie se kieserregistrasie geweier word, kan by ’n verkiesingstribunaal appelleer. Die Electoral Court hanteer appèlle en hersienings rakende die verkiesingstribunaal of ECN en beweerde oortredings van die Electoral Act. Náverkiesingsake moet gewoonlik nie later nie as sewe dae voor die betrokke ampsdraer se ampsaanvaarding afgehandel wees. ’n Presidensiële uitdaging gaan na die Supreme Court as eerste en finale hof, met ’n beslissing binne hoogstens 14 dae ná die verhoor. Tussenverkiesings vul vakatures; ’n streeksraad-tussenverkiesing word gewoonlik binne drie maande gehou. Nasionale verkiesings bepaal die land se breë politieke leierskap, streeksrade verteenwoordig kiesafdelings en plaaslike owerheidsrade hanteer regstreekse munisipale verteenwoordiging.